سپس در زمان فرایند پرس وجو به صورت آنلاین، موتور جستجو از رتبه مناسب TSPR برای رتبه‌بندی صفحات استفاده می‌کند. این روش زمانی بهتر از رتبه‌بندی صفحه عمل می‌کند که موضوع مورد علاقه کاربر را بدانیم یا امکان تشخیص موضوع مرتبط با پرس وجوی کاربر را داشته باش . به عبارت دیگر، اشکال اصلی این الگوریتم یافتن این علایق است. اما در روش PPR برای هر کاربر، بردار اولویت موضوع جداگانه ای جهت رتبه‌بندی استفاده می‌شود این روش ٪۲۵-۳۳٪بهتر از الگوریتمTSPR عمل می‌کند[۲].

۳-۴-۲-۲ -۴ الگوریتم LTIL
الگوریتم LTIL از تکنیک گسترش سند که به نوعی گسترش یافته مدل فضای برداری است استفاده می‌کند. تکنیک گسترش سند از اطلاعات کلیک از گذر داده کاربر استفاده می‌کند و محتوای اسناد و یا وزن آن‌ ها را تغییر می‌دهد. گسترش سند یک روش جالب و پر کاربرد است که در آن اطلاعات کلیک از گذر داده کاربران در محتوای سند تاثیر می گذارد و به نوعی جزوی از سند می‌شود و وزن واژه های سند را افزایش می‌دهد، مثالی ازآن را می توان موتور جستجوی گوگل دانست که متن Anchor را جزئی از سند در نظر می‌گیرد زیرا آن را نمایی از صفحه، از دید یک صفحه دیگرمی داند. الگوریتم LTIL مبتنی بر یادگیری است و از رفتار گذشته کاربران به منظور بهبود نتایج جستجو استفاده می‌کند و به مرور زمان محتوای اسنادرا بهبود می‌بخشد[۲].
۳-۴-۲-۲ -۵ روش IA
IA یک الگوریتم تکرارشونده با بهره گرفتن از کلیک از گذر داده برای بهبود کارایی فرایند جستجواست و به منظورگسترش سند به کار می رود. در واقع استفاده از کلیک از گذر داده برای بالا بردن دقت هر چه بیشتر جستجواست. این اطلاعات به عنوان متا دیتا، مفید ودر بهبود کارایی جستجو موثر است و به وسیله آن می توان شکاف بین پارس وجاوی کاربر و محتوای صفحات وب مورد انتظار کاربر را پر کرد. ازچالش های مهم برای اهداف تحقیقاتی در استخراج لاگ کلیک از گذر داده کاربر، وجود نویز، پراکندگی و عدم تمامیت و وجود نوسانات صفحات وب و پرس وجواست اما در این متد، الگوریتم تقویت شده تکراری جدیدی با بهره گرفتن از کلیک از گذر داده کاربر ارائه می‌شود . هدف از ارائه این الگوریتم، استخراج روابط پنهان و مشابه در میان پرس وجوها و اسناد و یافتن پرس وجوهای مجازی به صورتی موثر برای صفحات وب است. بر اساس نتایج بدست آمده از تست این الگوریتم بر روی یک مجموعه عظیم از لاگهای جستجوی MSN می توان به نتایج ارزشمندی در بهبود کارایی جستجو دست یافت. همچنین این الگوریتم می‌تواند به خوبی بر چالشهای مطرح شده غلبه کند.
در این روش، کلیک از گذر داده را می توان به عنوان یک مجموعه نشست در نظر گرفت که هر کدام شامل یک جفت پرس وجو و سندی است که کاربر روی آن کلیک کرده است. در صورتی که پرس وجو و صفحه وب ارائه شده در نودهای شکل ۳-۲۰ را درون V قرار گیرد و لبه E نشانگرکلیک از گذر یک پرس وجو به صفحه کلیک شده از سوی کاربر باشد، در این صورت M بیاانگر وزن لبه هاست و Mij به معنای تعداد کلیک های صورت گرفته روی سند i به منظور پرس وجوی j است.
در مثال ارائه شده در شکل ۳-۲۰ به دلیل آنکه پرس وجوی q1 و q2 به سند d2 اشاره می‌کنند پس مشابه یکدیگرند، همچنین سند d1 و d2 مشابهند.
به دلیل آنکه پرس وجوی q1 به هر دوی آن‌ ها اشاره می‌کند و به همین شکل صفحات d2 و d3 با هم مشابهند، پس می توان به این نتیجه رسید که چون q1 و q2 با هم مشابهند پس صفحات d1 و d3 هم با هم مشابهند. در واقع می توان به این حقیقت دست یافت که صفحات وب در صورتی مشابهند که به واسطه پرس وجوی مشابهی مشاهده شده باشند و برعکس به عبارت دیگر، هدف از ارائه متد IA ، پر کردن فاصله میان پرس وجو و اسناد بر اساس روش بازگشتی است تا به شکلی مشابه، متادیتای بدست آمده از طریق کلیک از گذر داده به اسناد اضافه شود و محتوای اسناد را بهبود بخشد[۲].

شکل۳-۲۰. گراف دو بخشی از ارتباط میان صفحات وب و پرس وجوها[۲]

 

• •  

 

 

 

• • • •  

     

     

 

 

 

1. 1. اجرای سیستم شخصی‌سازی

 

از نظر نحوه انجام کار نیز دو رویکرد وجود دارد .
۳-۴-۳-۱ روش قطعی
در این رویکرد با این مساله به صورت یک مساله Crisp بر خورد شده‌است.در این سیستم ها پس از ساختن پروفایل کاربر ، کاربران با توجه به پروفایلشان به صورت قطعی وهمیشگی عضو یک گروه می شوند وصفحات نیز پس از بررسی محتویاتشان به صورت قطعی گروه بندی می شوند و ارتباط بین مفاهیم و کاربران نیز به صورت قطعی بر قرار می‌شود.کلاس بندی کننده بر اساس کلیدهای محتوایی که از الگوریتم نزدیکترین همسایه استفاده می کند، عمل می‌کند. یک مجموعه از اسکریپتها که log file را پردازش می کند و کارایی آن را برای هر کاربر ارزیابی می کند، استفاده می شوند که آن را به مجموعه تست و آموزش تقسیم می کند.پروفایل کاربر به صورت یک سلسله مراتب وزن دار نمایش داده می شود[۶].
۳-۴-۳-۲ روش فازی
در این رویکرد با این مساله با دید فازی برخورد شده‌است.عدم قطعیت این مساله در پیدا کردن مفاهیم اسناد و هم در تشخیص نیاز کاربر از پرس وجوی او و هم در ارتباط بین سند و مفهوم مورد نیاز کاربر وجود دارد و همچنین ارتباط بین پرس‌و‌جو ها و مفاهیم نیز دارای سطحی از عدم قطعیت است. نمی‌توان ادعا کرد که کاربری به صورت قطعی عضو یک گروه است، به گروه های دیگر هیچ علاقه ای ندارد.این خوشه‌بندی ماهیت غیر قطعی وفازی دارد و برخورد قطعی با آن نا مناسب است. سیستم هایی که از روش فازی برای دسته بندی کاربران و محتویات صفحات و مفاهیم استفاده کنند، این عدم قطعیت را در نظر گرفته‌اند[۶].
۳-۴-۳-۳ شخصی‌سازی موتورهای جستجو با بهره گرفتن از شبکه های مفهومی فازی و ابزارهای داده کاوی
۳-۴-۳-۳ -۱ پیش زمینه
استفاده از شبکه های مفهومی فازی در سیستم های بازیابی اطلاعات برای اولین بار در سال ۱۳۹۱ توسط لوکارلا پیشنهاد شد.چن در سال ۱۹۹۵ یک شبکه مفهومی فازی را به صورت پایگاه دانشی برای بازیابی اسناد پیشنهاد کرد و در سال ۱۹۹۹ یک سیستم بازیابی اطلاعات بر اساس شبکه های مفهومی فازی گسترش یافته ارائه نمود . کیم در سال ۲۰۰۱ یک موتور جستجوی شخصی‌سازی شده را با بهره گرفتن از شبکه های مفهومی فازی و ساختار پیوند بین صفحات پیشنهاد نمود.
در این پروژه یک روش جدید برای شخصی‌سازی نتایج جستجو بااستفاده از شبکه های مفهومی فازی اتوماتیک سازگار ارائه شده‌است. بکارگیری ابزارهای داده کاوی برای خوشه‌بندی پروفایل های کاربران و ساخت اتوماتیک یک شبکه مفهومی فازی برای هر خوشه باعث افزایش سودمندی نتایج به‌دست آمده خواهدشد[۱].
یک شبکه مفهومی, یک گراف است که,هر نود آن نمایان گر یک مفهوم یا یک سند است و هر یال آن درجه ارتباط بین دو مفهوم و یک سند را مشخص می‌کند . در شکل ۳-۲۱یک شبکه مفهومی فازی نشان داده شده‌است[۱].
شکل۳-۲۱. شبکه مفهومی فازی[۱]
در یک شبکه مفهومی فازی روابط زیر وجود دارد:

 

• • فرمول (۳-۱۲)نشان می‌دهد که درجه ارتباط بین دو مفهوم و مقدار µ می‌باشد و ƒ تابع نگاشت می‌باشد.

 

Eq.(3-12) ∈[۰,۱] µ ,ƒ
 

• • فرمول (۳-۱۳)نشان می‌دهد که درجه ارتباط بین سند ومفهوم مقدارµ می‌باشد و g تابع نگاشت می‌باشد.

 

Eq.(3-13) ∈[۰,۱]µ g ,
 

• فرمول (۳-۱۴) بیان گر رابطه هم ارزی است می توان نتیجه گرفت که بر پایه منطق فازی می‌باشد و

دو مبنا: زور یا قانون که هر کدام نیز معرف حقوق اند بایداصل زیر را مدنظر قرار دهیم در حالی که قانون آزادی را ممکن می‌گرداند، زور الزام‌آور می‌شود، زیرا “اطاعت از قانونی که توصیه شده ‌است آزادی نام دارد” یعنی این که بر اساس توافقی دو جانبه و طی قراردادی گزینش می‌شود. پس آزادی و پیروی از قانون، خود، آزادی اساسی‌تری را می‌طلبد و آن آزادی برگزیدن قوانین است (همان: ۷۲).
قانون- قرارداد، بدین معنی است که هر فردی، به الزام جمع، مجبور به محترم شمردن قرارداد می‌شود و هرکس به دیگران اجازه می‌دهد تا در صورتی که یکی از مفاد قرارداد را نپذیرفت او را وادار به پذیرش کنند، روسو این التزام به پیمان را به خوبی نشان داده ‌است:
پس به منظور آنکه پیمان اجتماعی دستورالعملی بی‌حاصل نباشد به صورت ضمنی تعهدی را در خود نهفته دارد که به دیگران قدرت می‌دهد تا در صورتی که کسی از اراده عمومی سرپیچی کرد توسط سایرین ناگزیر به فرمان بردن شود و این بدان معنی است که او را وادار به آزاد بودن می‌کنند (همان: ۷۲).
۲-۴-۱۸- نفوذ و قدرت
نفوذ مبتنی بر ویژگی نیروهای شخصی است. منبع نفوذ، غیررسمی است؛ یعنی فرد توانایی تغییر رفتار دیگران را بدون داشتن مقام یا موقعیت رسمی داراست. در نفوذ نقش عامل معنویت مهمتر از عامل اجبار است. قدرت و نفوذ خیلی نزدیک به هم هستند ولی نفوذ بیشتر جنبه تشویق و ترغیب دارد. نفوذ توانایی متقاعد کردن است در حالی که قدرت توانایی وادار کردن، تنبیه کردن یا متعهد کردن افراد به انجام کاری است. نفوذ، قدرت ترغیبی است و فرد داوطلبانه آن را نمی‌پذیرد. شخصی که بدون در اختیار داشتن یک سمت رسمی می‌تواند بر رفتار دیگران تاثیر گذارد، صاحب نفوذ به شمار می‌آید. بر خلاف اقتدار که سرچشمه‌ای رسمی دارد، نفوذ از یک سرچشمه غیر رسمی آب می‌خورد(کوئن،۱۳۷۰: ۳۰۱).
قدرت متمایز از نفوذ و مستلزم کنترل معینی است که با اِعمال ضمانت اجرایی بر کنش‌های دیگر افراد به‌دست می‌آید. نفوذ دربردارنده‌ی قدرت نیست هر چند هیچ قدرتی بدون نفوذ نیست. رابرت بیرشتات^[۲۳]می‌گوید: «نفوذ متقاعدکننده ‌است و قدرت، مجبورکننده»(کوزر و روزنبرگ، ۱۳۷۸: ۱۷۹).
۲-۴-۱۹- قدرت و اقتدار
اقتدار، قدرت مشروعیت یافته ‌است؛ قدرتی که پذیرفته می‌شود و معمولا این پذیرش و اطاعت داوطلبانه است. « قدرت مشروعیت یافته، کارکرد بیشتری از قدرت مشروعیت نیافته دارد. قدرت مشروعیت نیافته در بعضی مواقع اثراتی را به دنبال دارد که درست متضاد آن چیزی است که مد نظر بوده ‌است.» پس، مساله اصلی در اقتدار، پذیرش است. برنارد این موضوع را مورد تاکید قرار می‌دهد و بیان می‌کند که « افسانه و خیال است اگرتصور کنیم اختیار از بالا به پایین و از کل به جزء جاری می‌شود». افراد زیادی ادعا می‌کنند که اقتدار دارند ولی وقتی با زیردستان مواجه می‌شوند در کسب اطاعت آن‌ ها شکست می‌خورند. اقتدار به صلاحیت شخص یا مقام بستگی ندارد بلکه به پذیرش و اطاعت همراه با رضایت زیردستان بستگی دارد. در روابط قدرت بین واحدهای اجتماعی، پذیرش قدرت عامل بسیار مهمی است (همان).
۲-۴-۲۰- قدرت و زور
زور در جوامع امروزی بسیار مشهودتر از جلوه‌های دیگر قدرت است. زور قدرت آشکار است. برای به کارگیری زور در یک موقعیت اجتماعی، قدرت لازم است. قدرت، زور را ممکن می‌سازد و مقدم بر آن است. هر عاملی که قدرت داشته باشد، می‌تواند اعمال زور کند. هر قدرتی به نظر ملزم کننده می‌آید و به نظر می‌رسد که قدرت از زور، یعنی قابلیت ملزم کردن جدایی ناپذیر است، البته قدرت به صورت مداوم از این زور بهره نمی‌جوید، اما نمی‌توان از این موضوع این گونه نتیجه گرفت که بهره جستن از زور نشانه شکست قدرت است، چون قدرت مدام زور را مهار می‌کند و بر آن نظارت دارد و همین تفوق است که قدرت را تعریف می‌کند (همان: ۷۸).

هم چنین باید پذیرفت که هر قدرتی، نابرابری در سازمان سلسله مراتبی، احتمال توسل جستن به مجازات یا به گفته دیگر، نوعی “تحدید کردن طیف فعالیت‌هایی که بر روی دیگران گشوده است، را در پی دارد” (همان).
۲-۴-۲۱- قدرت وخشونت
خشونت آشکارترین، بدترین و انعطاف ناپذیرترین جلوه قدرت، خشونت است. فرق بین قدرت و خشونت در این است که قدرت همیشه بر تعداد متکی است و در حالت افراطی، قدرت یعنی همه در برابر یک نفر؛ در حالی که خشونت ممکن است وابسته به تعداد نباشد و بر ابزار و لوازم متکی است و درحالت افراطی، خشونت یعنی یک نفر در برابر همه. هر چند خشونت و قدرت با هم تفاوت دارند، ولی معمولا با هم ظاهر می شوند. خشونت در جایی ظاهر می‌شود که قدرت در معرض خطر باشد و به مخاطره بیافتد. خشونت اگر کنترل نشود به نابودی قدرت می‌ انجامد (همان).
۲-۴-۲۲- قدرت و سلطه
آبوت و والاس، قدرتی که یک فرد یا گروه بر فرد یا گروهی دیگر اعمال می‌کند، سلطه می‌نامند. این اِعمال قدرت صرفا اقتصادی، فنی یا نظامی نیست بلکه جنبه‌ی عاطفی، فرهنگی و روانی دارد که در افراد زیرسلطه نوعی احساس حقارت و عدم امنیت ایجاد می‌کند(آبوت و والاس،۱۳۸۳: ۳۱۹).
شاید لازم باشد سرانجام تعریفی کلی و موجز از قدرت به دست داد که فراگیرندهی همهی تعریفهای گفته شده یا مفاهیم نهفته در آن‌ ها باشد، بنابراین در تعریف قدرت میتوان گفت قدرت عبارت است از: «توانایی فکری و عملی برای ایجاد شرایط و نتایج مطلوب». شکلها و سطوح این “توانایی” متفاوت است: هم تحمیل اراده را دربرمیگیرد، هم به رابطه کسانی که میخواهند نتایج مطلوب به بار آورند و کسانی که باید آن نتایج را به بار آورند اشاره میکنند، و هم انواع مشارکتهای سیاسی مسالمتآمیز یا غیرمسالمتآمیز افراد، گروه ها و احزاب، حکومتها و دولتها را دربر میگیرد. توانایی هرکدام از این نیروهای اجتماعی، سیاسی، برای ایجاد شرایط و نتایج مورد خواست خود در عرصهی سیاستهای داخلی و خارجی قدرت مربوط به آن نیرو محسوب میشود. بنابراین از قدرت فرد، قدرت گروه، یا حزب، قدرت یک حکومت، یا از قدرت یک دولت میتوان نام برد، این نیروها توانایی فکری و عملی خود را در عرصهی مبارزهی سیاسی، داخلی یا خارجی، در برابر نیروهای دیگر که آن‌ ها هم میتوانند افراد، گروه‌ها و احزاب، حکومتها و دولتها باشند به کار میبندند تا به هدفی که دارند و به نتیجهای که میخواهند برسند (عبدالرحمان،۱۳۷۳:۹۱).
بر اساس تعاریف قدرت، چند عنصر اساسی در آن ملحوظ است:

 

• • توانایی تحمیل اراده؛

 

• • قدرت به مثابهی یک رابطه ‌است میان صاحبان آن و پیروان؛

 

• • قدرت مشارکت در اتخاذ تصمیم است(همان:۸۹).

 

• • قدرت، امری انسانی، ارادی و مدنی است(جمشیدی، ۱۳۸۵: ۴۱۰).

 

۲-۴-۲۳- ویژگیهای قدرت
قدرت دارای ویژگیها و مشخصاتی است که در زیر به بعضی از آن‌ ها اشاره میشود:
الف) عمومی بودن دامنهی قدرت
در هر نوع رابطهای میتوان جلوههایی از قدرت را مشاهده کرد، روابط بین افراد، گروه ها و کشورها بدون علت نیست، علت برقراری روابط یا کسب منفعت است یا دفع ضرر(مدنی، ۱۳۷۲: ۱۰۳). البته در منطق اسلام بسیاری از مواقع، هدف از برقراری روابط بین افراد، نه سودجویی مادی، بلکه نوعی ایثار است که در ارتباط با طرف مقابل، هدف، رساندن نفع به اوست (خدادادی، ۱۳۸۲: ۶۴ ).
ب) روانی و ذهنی بودن قدرت
قدرت رابطهای روانی بین کسانی است که آنرا به کار میبرند و آن‌هایی که در معرض اقدام قرار میگیرند. در واقع در فرایند اعمال قدرت، ایجاد تصور روانی مرحلهای قبل از اعمال قدرت است، به‌این ترتیب، ایجاد تصور روانی قدرت مرحلهای قبل از اعمال قدرت است، قدرت هر ملت به تصور ملتهای دیگر نسبت به آن‌ ها و تصور آن‌ ها نسبت به قدرت ملتهای دیگر بستگی دارد (همان).
‌ج)  دو قطبی بودن قدرت
اعمال قدرت توسط افراد، گروه ها و کشورها میتواند مانند شمشیری دو لبه باشد، یعنی، قدرت در جهت مصلحت انسان میتواند در ترغیب به انجام کاری یا باز داشتن از انجام عملی در جهت نیل به اهداف مطلوب موثر باشد، مانند اعمال قوانین و مقررات یک جامعه یا اطاعت از قوانین راهنمایی و رانندگی که در این صورت به “قدرت مثبت” معروف است و از طرف دیگر، اعمال قدرت در جهت خلاف مصلحت میتواند جنبهی بازدارنده و پیشگیرنده داشته باشد. قدرتی که‌استکبار جهانی در جهان امروز علیه ملتهای تحت ستم اعمال می‌کند از نوع “قدرت منفی” است (خدادادی، ۱۳۸۲:۶۵).
‌د) قدرت نسبی و وابسته به موقعیت
قدرت مطلق نبوده و نسبی است. اگر یکی دارای قدرت است، باید یکی دیگر آماده باشد که قبول کند آنرا به کار ببرد. رابطه قدرت با گذشت زمان هم دگرگون میشود (عبدالرحمان،۱۳۷۳: ۹۱). مثلا قدرت کشوری نسبت به زمان، نسبت به مسألهای که قدرت متوجه آن‌هاست، نسبت به قدرت کشورهای دیگر و نسبت به کشوری که بر علیه آن اعمال میشود در نظرگرفته و سنجیده میشود، مانند کشور انگلیس که در زمان جنگ جهانی اول از قدرت بالایی برخوردار بود ولی همین کشور نسبت به شرایطی که جنگ جهانی دوم به وجود آورد، تا اندازهی زیادی قدرتش را از دست داد (مدنی، ۱۳۷۲: ۱۰۴).
‌ه)  عدم اندازه گیری قدرت
با توجه به عناصر کیفی که در شگلگیری قدرت وجود دارند و نیز با عنایت به ظریف و حساس بودن کاربرد قدرت، اندازه گیری آن کاری بس مشکل است (خدادادی،۱۳۸۲: ۶۶). به ویژه آنکه شاخص و معیار خاصی برای اندازه گیری قدرت وجود ندارد؛ ولی کسانی خواستهاند که با ارائه راهکارهایی به اندازه‌گیری قدرت بپردازند. از جمله کسانی که در این باب تلاشهایی نموده، رابرت دال است که وی اندازه گیری قدرت را در حیطهی فعالیت عقل سلیم و شهود و یا درونبینی میداند (مطهرنیا، ۷۹: ۱۷۰). به عقیدهی او، قدرت را بر پایهی عظمت، توزیع، عرصه و جامعیت میتوان توصیف کرد. او چهار روش برای اندازه گیری قدرت برشمرده ‌است:

 

1. 1. اندازه گیری قدرت بر اساس موقعیت رسمی بازیگر؛

 

1. 1. ارزشیابی قدرت بازیگر توسط موسسهی مستقل بررسیکنندگان برجسته و بیطرف؛

 

1. 1. حق مشارکت در تصمیمگیری، حد قدرت خاصی را معین می‌کند؛

 

1. 1. بررسی تطبیقی فعالیتهای بازیگران، اندازه گیری قدرت آن‌ ها را میسر می‌کند(عبدالرحمان، ۱۳۷۳:۹۸).

 

علاوه بر دال، بشیریه نیز دربارهی اندازه گیری قدرت میگوید: «برای اندازه گیری قدرت از روش های آماری نیز میتوان استفاده کرد. هر عامل قدرت برای اعمال قدرت خود باید بهایی بپردازد، مثلا اگر پلیس تظاهراتی را سرکوب می‌کند، یا دادگاه حکمی را صادر می‌کند، بهایی پرداخت میکنند، وقتی بهای قدرت به حداکثر برسد، مانند حالتی که ارتش به خیابان‌ها بریزد و تظاهرات را سرکوب کند، گفته میشود زور کامل اعمال شده ‌است، بهای زیاد در این حالت به میزان وقت، مخارج صرف شده و به خطر افتادن مشروعیت دولت، بستگی داشته و بر آن استوار است. در مقابل در حالت اقتدار، بهای قدرت به حداقل می‌رسد، مثلا رأیی که یک دادگاه صالح صادر می‌کند ناشی از مشروعیت و اقتدار آن دادگاه ‌است که دارای قدرت بیشتری است، به عبارتی، اقتدار، قدرتی است که بهای کمتری برای آن پرداخت میشود، درحالیکه زور قدرتی است که بهای زیادی برای آن پرداخت میشود؛ زیرا مشروعیت آن کمتر است، این اندازه گیری در مفاهیمی دیگر چون نفوذ، اعتبار و… نیز استفاده میشود.»(بشیریه، ۱۳۶۶: ۱۷۸ ). اما این روشها، تنها روشهایی نیستند که پژوهشگران به آن‌ ها اتکا کنند. در واقع اندازه گیری دقیق قدرت یک فرد بسیار دشوار است، زیرا قدرت در تحلیل نهایی توصیفی است. همیشه در فراسوی قدرت فشارهای ناپیدایی وجود داشته ‌است و درحالیکه فرمانروا فقط رئیس اسمی کشور بوده‌ است، یک سرمایهدار یا یک نظامی قدرت واقعی را اعمال میکرده‌ است.
۲-۴-۲۴- قدرت و ساختار آن در خانواده
معنای عام قدرت، توانایی کنترل بر اعمال سایر افراد به‌رغم میل آن‌ ها است. جامعه شناسان قدرت را رابطه‌ای اجتماعی می‌دانند که فرد در موقعیتی می‌تواند خواست خود را به‌رغم هر مقاومتی اعمال کند بر اساس این تعریف می‌توان هسته اصلی قدرت را وادارکردن فرد به یک رفتار به‌رغم میل خود دید (وبر، ۱۳۷۰: ۵۳) منظور از ساختار قدرت در خانواده، الگوهای تصمیم‌گیری زوجین در هزینه‌ها، خرید امکانات، تربیت فرزندان و غیره ‌است.
نهاد خانواده به عنوان اصلی‌ترین هسته حیاتی و واحد فعالیت در ایران از آغاز ظهور ایرانیان در تاریخ، صورتی منسجم و معتبر و مقدس داشته‌ است. از ویژگی‌های ممیزه خانواده بعد از ورود آریایی‌ها به‌ ایران اقتدار مسلم مرد و قطعیت حکم او در فیصله امور خانواده بوده ‌است. بنا بر این خانواده از این دوران به بعد خانواده‌ای پدرسالار بوده‌ است که قدرت اراده خانواده با پدر بوده ‌است. در ایران باستان زن به حکم نظام پدرسالاری که خواه ناخواه شوهرسالاری را به دنبال داشت دارای اختیارات بسیار محدودی از نظر مادی و معنوی بود. نوع روابط زن و مرد به عنوان عناصر اصلی تشکیل دهنده نهاد خانواده طی دوره‌های مختلف تاریخ ایران کمتر دچار فراز و نشیب شده‌ است. خانواده به عنوان اولین و کوچکترین اجتماع تشکیل دهنده انسان‌ها و طبعا مهمترین عامل تاثیرگذار در نهادهای بزرگتر جامعه، مبتنی بر روابط عادلانه و متعادل میان زن و مرد نبوده ‌است و همین مساله زمینه ساز رفتار مستبدانه و اقتدارگرایانه در ابعاد دیگر اجتماعی شده‌ است. معمولا زمینه اصلی پدرسالاری و یا مردسالاری در خانواده مبتنی بر برداشتی است که زن را حقیر، کوته بین، احساساتی، بی وفا، نادان و… می‌داند و در برابر مرد را در مقام و موضعی شامخ و والا قرار می‌دهد (همان: ۳۰ ).
تئوری ارائه شده در تبیین این موضوع تئوری منابع است این تئوری نخستین بار توسط بلود و ولف در دهه ۱۹۶۰ مطرح شد. شاید بتوان گفت یکی از عوامل موثر در ایجاد این توجه و علاقه به بحث ساختار قدرت در خانواده ورود زنان به بازار کار باشد که پیامدهای بسیاری را بر ساخت و توزیع قدرت در خانواده بر جای نهاده ‌است از جمله تغییر در روابط سنتی اقتدار و ایجاد توازنی نو در روابط قدرت که تا حد زیادی به سود مشارکت بیشتر زنان در تصمیم‌گیری‌ها و افزایش دامنه قدرت آن‌ ها در خانواده بوده‌ است؛ لذا تحقیقات به ‌این سو شکل گرفتند که عوامل یا عناصری که باعث افزایش یا کاهش قدرت هر زوج می‌شوند کدام اند. تعادل و توازن قدرت در تصمیم‌گیری‌ها به نفع کسی است که منابع و امکانات بیشتری را به خانه می آورد. هر چه منابعی که فرد در اختیار دارد، بیشتر باشد، از قدرت بیشتری برخوردار است و چنین فردی حق دارد تصمیمات مهمی را که بر کل خانواده تاثیر می‌گذارد، اتخاذ کند. بر پایه‌ این نظریه فرض شد که از آنجا که مردان معمولا منابع بیشتری را در اختیار دارند، از قدرت افزون‌تری برخوردارند. آن‌ ها نیز معتقدند که افزایش سطح تحصیلات مرد و پایگاه شغلی او منابعی هستند که مرد می‌تواند از آن جهت کسب قدرت بیشتر در روابط خانوادگی استفاده نماید (بلود و ولف، ۱۹۶۰: ۲۹).

۲-۴-۲۵- تئوری توزیع قدرت

گاه بین زن و شوهر تضادی ایجاد می‌شود و هر یک برای احراز منزلت خود و رسیدن به اهداف خویش، از طریق توسل به امکانات مالی، فرهنگی و … قصد تسلط بر دیگری را دارد. تداوم این وضعیت، تنش کشمکش بین زوجین را افزایش داده و در نهایت منجر به جدایی و طلاق آن‌ ها می‌شود. در چند دهه اخیر با تغییرات اجتماعی و تقابل سنت و مدرنیته، درخواست نفوذ و کنترل هر یک از زوجین بر سرنوشت خود و خانواده افزایش یافته و این وضعیت، یکی از عوامل مؤثر در ایجاد اختلاف و جدل در خانواده بوده‌ است. از یکسو آشنایی بانوان با جایگاه حقوقی خویش، کسب استقلال اقتصادی، درخواست دخالت در امور خانواده و توزیع مساوی قدرت (البته در برخی موارد جهت تغییر قدرت به سمت قدرت زنانه بوده ‌است) و از سوی دیگر عدم پذیرش و درک مردان از شرایط جدید و ناآگاهی آن‌ ها از حقوق و تکالیف متقابل زوجین، موجب اختلافات و تعارضات شدید در خانواده شده‌ است. همچنین با پیشرفت اقتصادی، ‌اجتماعی، گسترش رسانه‌ها و آموزش بیشتر، زنان از فرهنگ سنتی فاصله گرفته‌اند و این امر باعث شده ‌است تا آن‌ ها کمتر نقش‌های سنتی را بپذیرند و یا در صورت پذیرش آن‌ ها ارزیابی منفی نسبت به نقش خود داشته باشند و این باعث نارضایتی از زندگی می‌شود (هرسی و بلانچارد، ۱۳۶۵: ۲۶).
مسئله زن همواره با قدرت همراه بوده‌ است. زنان همواره در به قدرت رسیدن مردان و در تحکیم حکومت آن‌ ها نقش داشته‌اند. هر گونه تغییر در ساختار مناسبات خانواده می‌تواند اریکه قدرت مردان را بر هم زند زنان در عین حال نمایندگان و نگهبانان هویت و خصائل ملی هم بوده‌اند و همین طور نشانگر میزان پایبندی مردان به سنت‌ها و مذهب به عنوان یکی از پایه‌های اساسی سنت ظاهر و رفتار اجتماعی زنان تابلویی است که با آن ارزش‌های مردانه نشان داده می‌شود (دوانی،۱۳۸۳: ۲۲).

۲

 

۷۱/۵

 

 

 

کل

 

۳۵

 

۰/۱۰۰

 

 

 

نمودار۴-۴ نمودار میله ای توزیع فراوانی مدرک تحصیلی افراد پاسخ دهنده
۴-۲-۵ بررسی توصیفی حضور افراد پاسخ دهنده در فعالیت های هنری
جدول۴- ۵ آمار توصیفی حضور افراد پاسخ دهنده در فعالیت های هنری

 

 

مدرک تحصیلی

 

تعداد افراد

 

درصد

 

 

 

بله

 

۹

 

۷۱/۲۵

 

 

 

خیر

 

۲۶

 

۲۹/۷۴

 

 

 

کل

 

۱۰۵

 

۰/۱۰۰

 

 

 

نمودار۴-۵ نمودار میله ای توزیع فراوانی حضور افراد پاسخ دهنده در فعالیت های هنری
۴-۳ نتایج استنباطی داده ها
نتایج استنباطی ارائه شده در این قسمت شامل بررسی فرضیه های اصلی تحقیق و فرضیه های فرعی تحقیق می باشد. هر یک بخش های مذکور به دو قسمت اصلی تقسیم بندی شده است. در قسمت اول سوالات اصلی تحقیق مورد بررسی قرار می گیرند که در این قسمت ابتدا از آزمونt تک متغیره و در صورت عدم برقراری پیش فرض آزمون t، آزمون ویلکاکسن برای بررسی نظر پاسخ دهندگان در مورد هر یک از فرضیه های بیان شده، استفاده می شود. لازم به ذکر است که پیش فرض استفاده از آزمون t تک گروهی، نرمال بودن مشاهدات است البته در صورتی که تعداد مشاهدات بیشتر از ۳۰ باشد، با استناد به قضیه حد مرکزی در آمار که بیان می کند ” اگر  ، n متغیر تصادفی مستقل باشند، مشروط بر آنکه n به اندازه کافی بزرگ باشدآنگاه متغیرهای تصادفی  و  دارای توزیع نرمال هستند.” نیاز به بررسی نرمال بودن مشاهدات نبوده و آزمون معتبر است. و در صورتی که تعداد مشاهدات کمتر از ۳۰ باشد و فرض نرمال بودن مشاهدات نیز برقرار نباشد باید از معادل ناپارامتری آزمون t تک گروهی که آزمون ویلکاکسن بوده و پیش فرض نرمال بودن مشاهدات را ندارد استفاده کرد.

در این حالت با توجه به اینکه در تمام سوالات گزینه ها به صورت طیف لیکرت طراحی شده اند معیار را عدد ۳ انتخاب کرده و در واقع در هر سوال در صورت استفاده از آزمون tفرضیه آماری

در صورت استفاده از آزمون ویلکاکسن، فرضیه آماری

بررسی می شود. و در صورتی که تعداد مورد قبولی از افراد گزینه های ۴ (موافقم) و ۵ (کاملا موافقم) را انتخاب کرده باشند فرض صفر رد شده و این بیانگر تایید نظر پاسخ دهندگان در مورد فرضیه مربوطه است. و سپس با بهره گرفتن از روش رتبه بندی فریدمن عوامل تاثیرگذار رتبه بندی می شوند.
۴-۳-۱ بررسی فرضیه اول تحقیق
در این قسمت همانطور که بیان شد با توجه به اینکه تعداد مشاهدات بیشتر از ۳۰ (۳۵ مشاهده) است از آزمونt تک گروهی برای بررسی نظر پاسخ دهندگان در مورد این فرضیه استفاده می شود.
فرضیه اول تحقیق بشرح زیر می باشد:
“مینای نقاشی درمقایسه با دیگر محصولات فلزی صنایع دستی از نظر فروش و عرضه در بازار تهران در جایگاه بالاتری قرار دارد. ”
در جدول زیر آمار توصیفی نتایج حاصل از نظر سنجی در مورد فرضیه فوق مشاهده می شود.

الگوی مبتنی بر هدف های عقلائی
ارزش های هدف: بازدهی، کارآیی، سودآوری
هدف های فرعی: برنامه ریزی و تعیین هدف

الگوهای مبتنی بر فرایندهای درونی
ارزش های هدف: ثبات و پایداری، حفظ تعادل.
هدف های فرعی: اطلاعات مدیریت و ارتباطات

 

 

کنترل
نمودار (۲-۲): چهار الگوی ارزش های اثر بخشی
۲-۳-بخش سوم
پیشینه تحقیق
۲-۳-۱-مقدمه
مطالعه و تحقیقات داخلی در مورد هوش در حوزه مدیریت بسیار اندک و مخصوصاً در زمینه هوش چندگانه و تفکر انتقادی قلیل تر می باشد به طوریکه نظر سنجی فراگیر در مورد هوش چندگانه و تفکر انتقادی در زمینه مدیریت موجود نیست. اما تحقیقات با موضوعات مرتبط هوش چندگانه و تفکر انتقادی به صورت چند پایان نامه دانشگاهی و تحقیقات انستیتیویی و آکادمی های مجری سنجش هوش چندگانه و تفکر انتقادی وجود دارند که عبارتند از:
الف) تحقیقات انجام شده در خارج کشور
تحقیقی تحت عنوان بررسی ارتباط بین هوش سازمانی و عملکرد شرکت ( مطالعه مقایسه‌ای بین کشورهای ژاپن و چین) توسط روحان، ایجیما، هوشو در دانشگاه علوم و تکنولوژی توکیو ژاپن در سال ۲۰۰۸ انجام گرفته که نتایج حاصله نشان دهنده عدم وجود رابطه مشابه متغیرهای هوش سازمانی و عملکرد شرکت است. بطوری که مؤلفه های آگاهی ازا طلاعات و نوآوری مداوم در ژاپن دارای بیشترین ارتباط با عملکرد شرکت دارد ودر صورتیکه در چین دانش بیشترین ارتباط با عملکرد شرکت داشته است. در نهایت وجود تفاوت معنی دار در بین شرکتهای این کشورها از لحاظ هوش سازمانی و عملکرد شرکت نشان داده شده است.
تحقیق تحت عنوان هوش سازمانی و مدیریت دانش توسط دکتر کارل آلبرخت در سال ۲۰۰۲ در جهت مدل سازی هوش سازمانی انجام گرفت و جنبه های اجرایی هوش سازمانی در یک سازمان دانشی مورد بررسی قرار گرفت و نتایج حاصله نشانگر رابطه متقابل این دو متغیر و تاثیر متقابل آنها بر همدیگر بود. آلبرخت نشان داد که سازمانهای دانشی دارای هوش سازمانی بالا و عملکرد دارند.
بررسی هوش سازمانی مدیران شرکتهای استرالیایی توسط البرخت در سال ۲۰۰۳ در پرسی و بریس‌بانه انجام گرفته که از ۲۰۰ شرکت جامعه آماری ۱۲۸ نمونه از ۱۰۰ شرکت مورد آزمون قرار گرفته اند. ابزار جمع آوری اطلاعات پرسشنامه ۴۹ سوالی بود و روش تجزیه و تحلیل اطلاعات آن از طریق ازمون میانگین صورت گرفت. و نتایج حاصله نشان داد که در اکثر شرکتها هوش سازمانی در حد متوسط می‌باشد.
بررسی مفهوم هوش چندگانه در ساخت و فراهم سازی استراتژیهای یاددهی توسط هالی^[۲۹] در سال ۲۰۰۱ انجام شده است. بر طبق این تحقیق مربیانی که از استراتژیهای هوش چندگانه در امر تعلیم استفاده می کنند نتیجه بخش تر و دانش آموز محورتر می گردد.و این مربیان اذعان کردند که آنها بسیار پر انرژی تر نیز در کلاسها حضور داشتند و کلاسها با بهره گیری از این تکنیکها فعالانه تر می گردد(Haley, 2001) .
بررسی تاثیر استفاده از مفهوم هوش چندگانه را فرایند آموزش از طریق وب توسط گرین^[۳۰] و تانر^[۳۱][۳۲] در سال ۲۰۰۵ انجام شده است. و آنها به این نتیجه رسیدند که استفاده از هوش چندگانه باعث ایجاد روحیه خلاقیت در افراد می گردد و استفاده از این روش را بسیار چالشی دانستند و همچنین با بررسی که انجام شد این نتیجه حاصل شد که افرادی که با این روش تعلیم دیده و عمل کرده بودند بسیار راضی بودند(Green, &Tanner2005).
بررسی مطالعه تطبیقی در بین زبان آموزان بین هوشهای مختلفی چون هوش زبانی و هوش بین فردی توسط منظور- ال- اجداد^[۳۳] در سال ۲۰۰۷انجام شده است. تحقیق در پی پاسخ به این سؤال بود که آیا افرادی که هوش زبانی بالایی را دارند حتماً هوش بین فردی بالایی را نیز دارند؟ نتیجه نشان داد که ارتباط معنی داری بین هوش زبانی و هوش بین فردی وجود ندارد به عبارت دیگر نمی توان ادعا کرد که شخصی که هوش زبانی بالایی را دارد حتماً هوش بین فردی بالایی را نیز دارد(Manzour-ol-Ajdad, 2007).
ب) تحقیقات انجام شده در داخل کشور
۱- تحقیق که توسط غلامرضا رحیمی و قادر وظیفه دمیرچی تحت عنوان تحلیل عاملی هوش سازمانی شرکت کشت و صنعت و دامپروری مغان در اولین همایش ملی هوش سازمانی/ کسب وکار (۲۹ و ۳۰ آذر ماه ۸۹) ارائه و چاپ شده است که خلاصه آن نشان میدهد که: هدف این پژوهش تحلیل عاملی هوش سازمانی شرکت کشت و صنعت و دامپروری مغان، بر اساس عوامل مطرح شده از سوی آلبرخت (تصور استراتژیک، سرنوشت مشترک، تمایل به تغییر، روحیه، سیستم ها و ساختار، گسترش دانش، فشار عملکرد) می‌باشد. جامعه آماری این تحقیق را کارکنان شرکت کشت و صنعت و دامپروری مغان تشکیل می‌دهد که با ضریب اطمینان ۹۵%حداکثر حجم نمونه با خطای ۵% با فرض ۰۵/۰P=  برابر با ۲۵۲ نفر برآورد شدهاست. همچنین به منظور جمع‌ آوری اطلاعات از جامعه آماری از پرسشنامه استاندارد هوش سازمانی کارل آلبرخت با ۴۹ سؤال که پایایی آن براساس آلفای کرونباخ ۹۲% می‌باشد، استفاده گردیده است. در این پژوهش از آمار توصیفی برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و دسته‌بندی متغیر‌ها و پاسخهای مرتبط با آنها، و از آمار استنباطی مقایسه تحلیل میانگین‌ عوامل استفاده شده است. یافته‌ها نشان دهنده وجود هوش سازمانی متوسط در کشت و صنعت و دامپروری مغان می‌باشد (رحیمی و وظیفه، ۱۳۸۹).

۲- بررسی تاثیر هوش چندگانه در افزایش یادگیری ساختار زبانی و استفاده از آن در متن توسط مهدی سعیدی در قالب پایان نامه کارشناسی ارشد در سال ۱۳۸۲ انجام شد. مطالعه نشان داد که اولاً بهره گیری از روش های هوش چندگانه باعث بالارفتن توان آنها در یادگیری و همچنین بکار گیری ساختارهای زبانی در متن خواهد شد. دوماً تعالیم مبتنی بر هوش چندگانه نقش مثبتی در توسعه توانایی های افراد در زمینه هوش به خصوص هوش منطقی دارد و سوماً استفاده از هوش چندگانه علاقه افراد را به یادگیری و آموزش بالا می برد (سعیدی، ۲۰۰۲).
۳- نقش هوش چندگانه معلمان زبان انگلیسی دبیرستانها در موفقیت آنان در تدریس توسط فاطمه معافیان در قالب پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد به راهنمایی دکتر رضا پیشقدم در دانشگاه مازندران درسال ۱۳۸۶ انجام شده است. هدف از این تحقیق بررسی نقش هوش چندگانه معلمان زبان انگلیسی در موفقیت آنان در تدریس دارد و سپس رابطه بین جنسیت و نوع هوش های موثر در موفقیت معلمان را در تدریس بررسی می کند.سپس رابطه بین جنسیت و نوع هوش های موثر در موفقیت معلمان را در تدریس بررسی می کند. نمونه آماری در این تحقیق ۹۳ نفر از معلمان زبان انگلیسی دبیرستانهای مختلف شهر مشهد بوده است. البته به همراه این تحقیق پرسشنامه معلم آرمانی از دیدگاه دانش آموزان نیز داده شد. فرضیه این تحقیق این بود که بین موفقیت معلمان زبان انگلیسی در تدریس و هوش های زبانی، اجتماعی و موسیقیایی رابطه معنا داری وجود دارد. اما ارتباط بین معلمان و دیگر هوشهای آنان معنا دار نیست. و نتیجه تحقیق این بود که بین جنسیت و هوش چندگانه معلمان از نقطه نظر موفقیت آنان در تدریس، تفاوت معنا داری وجود ندارد (معافیان، ۲۰۰۸).
۴- واعظی و همکاران (۱۳۸۸)، در پژوهشی به بررسی ارتباط مولفه های رفتاری مدیران آموزشی با اثربخشی سازمانی پرداخته اند. یافته‌ها بیانگر ارتباط بین مولفه های رفتاری موفقیت مدار،‌ حمایتی و مشارکت جویانه با اثربخشی سازمانی و ارتباط نداشتن مولفه های رفتاری دستوری و موقعیت مدار با اثربخشی سازمانی است. رفتارهای مشارکت جویانه مدیر با مولفه های انطباق، سازگاری، یگانگی و حفظ تمامیت سازمانی ارتباط داشتند. همچنین، بین جنسیت مدیران آموزشی با میزان اثربخشی سازمانی رابطه معنی داری وجود ندارد.
فصل سوم
روش تحقیق
۳-۱-روش تحقیق
پژوهش حاضر از نظر روش، پیمایشی و از حیث هدف، کاربردی است. در روش پیمایشی، داده را از موارد نسبتاً زیادی جمع آوری می کنند. در این روش، مشخصات افراد به عنوان افراد مورد توجه نیست، بلکه با آمارهای کلی سروکار دارد که نتیجه انتزاع داده هایی است که از موارد متعدد بدست آمده است و سپس روی آنها مطالعه می گردد و در تحقیق کاربردی از نتایج تحقیق در تصمیم گیریها و سیاستگذاریها و همچنین برنامه ریزی ها استفاده می شود (حافظ نیا، ۱۳۸۱، ۵۹ ).
۳-۲-جامعه و نمونه آماری
جامعه آماری تحقیق حاضر را کارکنان دانشگاه های آزاد اسلامی استان اردبیل تشکیل می دهد. با توجه به اینکه این تحقیق در فاصله زمانی بین تیرماه سال ۱۳۹۱ تا بهمن ماه سال ۱۳۹۱ انجام شده است، در این فاصله زمانی تعداد که بر اساس اعلام کارگزینی منطقه ۲ برابر با ۶۵۰ نفر می باشند.
۳-۳-تعیین حجم نمونه و روش نمونه گیری
با توجه به این که اعضای جامعه آماری از ویژگی‌های تقریبا” مشابهی برخوردارند، بنابراین جامعه آماری همگن در نظر گرفته شده است. برای تعیین حجم نمونه از جدول مورگان استفاده شده که با سطح اطمینان ۹۵% برابر که حجم نمونه برابر یا ۲۴۲ بدست آمده است. برای نمونه گیری از نمونه ها؛ از روش نمونه گیری خوشه ای استفاده خواهد گردید.
۳-۴-ابزار جمع‌ آوری اطلاعات
گردآوری اطلاعات مورد نیاز پژوهش به وسیله دو پرسشنامه استاندارد تعدیل شده انجام می‌گیرد.
پرسشنامه هوش سازمانی کارل آلبرخت
این پرسشنامه دارای ۳۵ سؤال است که براساس هفت مهارت کارل آلبرخت به شرح زیر شکل گرفته است: «چشم‌انداز استراتژیک» (از سؤال ۱ تا ۵)، «سرنوشت مشترک» (از سؤال ۶ تا ۱۰)، «میل به تغییر» (از سؤال ۱۱ تا ۱۵)، «روحیه» (از سؤال ۱۶ تا ۲۰)، «اتحاد و توافق» (از سؤال ۲۱ تا ۲۵)، «کاربرد دانش» (از سؤال ۲۶ تا ۳۰) و «فشار عملکرد» (از سؤال ۳۱ تا ۳۵).
پرسشنامه اثربخشی سازمانی حمیدی بر اساس نظریه تالکوت پاسونز
این پرسشنامه دارای ۱۵ سؤال است که براساس تالکوت پاسونز طراحی شده است.
برای امتیازدهی به هریک از سوالات پرسشنامه ها از طیف پنج گزینه‌ای لیکرت استفاده شده است. شکل کلی و امتیازبندی این طیف به صورت ذیل است:
جدول۳-۱٫ شیوه امتیازدهی طیف لیکرت

 

شکل کلی:

خلیی کم

کم

تشکیل سل

پس از ساخت یک محلول همگن باید آن را به سل تبدیل کرد. واکنش هیدرولیز^[۷] پایه این مرحله است. اصوﻻ کلمه هیدرولیز از ترکیب دو کلمه هیدرو^[۸]و لیز^[۹] تشکیل شده و مفهوم آن تجزیه بوسیله آب است. اصطلاح تجزیه به هر موردی اطلاق می­ شود که یک حالت پیچیده به حالتی ساده تر تبدیل گردد. در شیمی گاهی آب می تواند مولکولی را شکسته و به مولکول­های ساده­تری تبدیل کند. به طور خلاصه به دسته ای از واکنش­ها که در آن آب مولکولی را شکسته (بر اثر یک واکنش شیمیایی) و به مولکول های ساده­تر تبدیل می­ کند هیدرولیز گفته می­ شود (Niederberger and Pinna, 2009).
واکنش هیدرولیز چندان پیچیده نیست. همانطور که در شکل ۱-۲ مشاهده می شود، برای آغاز این فرایند کمی آب به محیط واکنش افزوده می­ شود که این در حالتی است که محلول همگن در حلالی فاقد آب تهیه شده باشد. حضور آب باعث خواهد شد تا واکنش هیدرولیز بر روی پیش­ماده صورت گیرد و به نوعی آن را فعال کرده تا ذرات اکسید فلزی گرد هم آمده و تشکیل ذرات ریز و جامدی بدهند که در حلال پراکنده هستند. به چنین ترکیبی سل، به عنوان یک محصول میانی فرایند اطﻼق می­ شود.

شکل۱-۲: نمای کلی از واکنش هیدرولیز (Niederberger and Pinna, 2009)
سل از کلمه انگلیسی سلوشن^[۱۰] به معنای محلول گرفته شده و لذا محلولی است کلوئیدی از واکنش دهنده­های مختلف شامل پیش ماده­ها، حلال، کاتالیزورهای اسیدی یا بازی و سایر افزودنی­های مورد نیاز که قرار است در ادامه واکنش طی مراحل هیدرولیز و تراکم به ژل تبدیل شود. سل­ها کمی با محلول­های حقیقی متفاوت هستند. در محلول حقیقی جسم حل شونده به صورت اتم، مولکول و یا یون درحلال به طور یکنواخت پراکنده شده و اندازه ذرات از یک نانومتر تجاوز نمی­کند. اما اگر اندازه ذرات بزرگتر از صد نانومتر باشد، به تدریج ته­نشین می­شوند (مخلوط سوسپانسیونی). اگر اندازه ذرات بین ۱ تا حدود ۱۰۰ نانومتر متغیر باشد، معمولاً به صورت پراکنده درهمه جای مخلوط باقی می­ماند که به این گونه مخلوط­ها کلویید می­گویند. سل­ها شامل ذرات بسیار ریز ( ۱۰۰ نانومتر) پراکنده شده در فاز حلال هستند و در واقع یک محلول یا به اصطﻼح درست­تر مخلوط کلوییدی را تشکیل می­ دهند. بنابراین سل عبارتست از مخلوط جامد پراکنده شده در مایع که به علت کوچکی ذرات جامد قادر است برای مدت بسیار طوﻻنی (ماه­ها) پایدار بماند و ته­نشین نشود. مهمترین نکته­ای که راجع به یک سل خوب و قابل قبول باید گفت این است که سل حاصل باید به گونه ای تهیه شود تا بتواند برای ماه­ها پایدار باشد و رسوب نکند. به عبارت دیگر باید اندازه ذرات آنقدر کوچک باشد که حرکات براونی^[۱۱] ذرات بر نیروی جاذبه زمین غلبه کرده، ته­نشین نشوند و برای مدت طوﻻنی همگن باقی بمانند. اگر سل حاصل دارای چنین ویژگی باشد می­توان امیدوار بود تا محصولی همگن، خالص و با بازده باﻻ تولید شود(Hench and West, 2009).

تشکیل ژل

برای این کار کافی است، محلول ساخته شده به نوعی تحریک شود، تا ذرات ریز پراکنده شده که هر کدام شامل چند تا چند ده واحد مولکولی یا اتمی از آغارگر­های مربوطه هستند، شروع به نوعی گردهمایی کنند. با ایجاد بر همکنش­های فیزیکی و شیمیایی میان ذرات معلق پراکنده شده در محلول سل، آنها به صورت واحد­هایی متشکل از چند ده هزار مولکول کنار هم جمع شده و تشکیل یک مولکول سه بعدی بی نهایت بزرگ می­ دهند که تمام حجم ظرف واکنش را به خود اختصاص می­دهد. این مولکول غول پیکر که دارای خلل و فرج بسیار فراوانی است و تمام حلال را در درون خود به دام می­ اندازد، ژل نام دارد.
مرحله تبدیل سل به ژل که توسط واکنش هایی موسوم به تراکم^[۱۲] کنترل می­شوند، یک واکنش بسپارش معدنی ^[۱۳]به شمار می رود که محصول نهایی آن شبکه اکسیدی حاوی خوشه­های اکسید فلزی M-O-M است.
شکل۱-۳: تصویر مدل سه بعدی مربوط به واکنش تراکم (Niederberger and Pinna, 2009)
در واکنش تراکم دو مولکول ساده به هم می­پیوندند و تشکیل یک مولکول پیچیده­تر را می­ دهند. در حاشیه این ترکیب شدن یک مولکول کوچک مثل آب آزاد می­ شود. یک واکنش تراکمی وقتی انجام می­ شود که دو هیدروکسید یا یک هیدروکسید و یک آلکوکسید فلزی (M-OR+HO-M) با هم ترکیب می­شوند تا یک اکسید فلزی (M-O-M) ایجاد کنند. ژل در نهایت به عنوان محلول ساخته می­ شود. در مرحله بعد باید به روشی حلال از آن جدا شود تا فرایند تکمیل شود. ژل­ها انواع مختلفی دارند، که هر کدام خصوصیات و کاربردهای مخصوص به خود را دارند. بسته به نوع حلال مورد استفاده یا نوع روش خشک کردن، اسامی، ویژگی­ها و کاربردهای آنها متفاوت خواهد بود(Brinker and Schere,1990) .
شکل۱-۴: نمای کلی مراحل مختلف واکنش سل- ژل (Brinker and Schere,1990)

مزایای روش سل- ژل

دﻻیل اصلی استفاده از فرایند سل- ژل، تولید محصولی با خلوص باﻻ، توزیع اندازه ذرات باریک و دست یافتن به نانو ساختاری یکنواخت است. اغلب روش سل- ژل جهت سنتز نانو اکسیدهای فلزی مورد استفاده قرار می­گیرد. روش سل- ژل روش ارزانی است و به دلیل دمای پایین واکنش می ­تواند کنترل مناسبی بر ترکیب شیمیایی محصوﻻت داشته باشد. مواد حاصل از روش تهیه سل- ژل می ­تواند در کاربردهای متفاوت نوری، الکترونیک، انرژی، سطح، سنسورهای زیستی ، دارویی و تکنولوژی جداسازی مثل کروماتوگرافی به کار برده شود. از دیگر دﻻیل محبوبیت روش سل- ژل به اختصار می­توان موارد زیر را ذکر کرد :۱- سنتز در دمای پائین،۲- ابزار انجام آن ساده است، ۳- تهیه محصوﻻتی با خلوص باﻻ، ۴- راندمان تولید بسیار باﻻ، ۵- تولید قطعات اپتیکی با اشکال پیچیده، ۶- سنتز ترکیبات یکنواخت به صورت اکسیدهای کامپوزیتی، ۷- امکان طراحی ترکیب شیمیایی و به دست آوردن ترکیب همگن، ۸- امکان استفاده از محصول به اشکال خاص مثل الیاف ،ایروژل و تهیه پوشش سطوح، ۹- امکان استفاده از این فرایند برای سنتز مواد در حالت بی شکل و به کارگیری آنها جهت ﻻیه­های نازک، ۱۰- تولید مواد دارای خواص فیزیکی اصلاح شده مانند ضریب انبساط حرارتی پایین و جذب اشعه ماورابنفش کم و شفافیت اپتیکی باﻻ، ۱۱- تولید مواد متخلخل که اجازه غنی شدن با ترکیبات آلی و پلیمری را می­ دهند، ۱۲- واکنش پذیری شیمیایی باﻻی پیش ماده­ها به دلیل انجام فرایند در فاز محلول، ۱۳- کنترل دقیق ساختار مواد با امکان تنظیم متغیرهای مرحله اولیه، تشکیل سل و تشکیل شبکه و ۱۴-سرمایه گذاری اولیه کم و در عین حال کیفیت باﻻی محصوﻻت فرایند (Hench and West, 1990).

پیرسازی^[۱۴]:

از ویژگی ژل­ها این است که می­توانند شکل ظرفی که در آن تولید شده ­اند را به خود بگیرند. بسته به استحکام ساختار ژل، می­توان یک تکه مستقل با حفره­های بزرگ به دست آورد. از آنجا که در این وضعیت حلال یکی از اجزء داخلی ژل محسوب می­ شود (شبکه را پابرجا نگه می­دارد)، حفظ ثبات ساختار حفره­ها با برداشتن حلال بسیار دشوار است. معموﻻً باید اجازه داد ساختار ژل قبل از خشک کردن، رسیده شود (کمی بماند) تا پیوندهای بین ذرات استوارتر گردد. این مرحله بین چند ساعت تا چند روز طول می­کشد. به این فرایند در اصطﻼح پیرسازی گفته می­ شود. طی فرایند پیرسازی، ژل به تغییرات خود ادامه می­دهد تا پیوندهای جدید شکل گرفته و استحکام اسکلت ژل بیش از پیش گردد .(Pierret and Pajonk, 2002)

خشک کردن:

بعد از فرایند پیرسازی و تهیه ژل، از راه­های مختلف فاز مایع(حلال) را جدا می­ کنند.

خشک کردن محیطی

اگر ژل در محیط قرار داده شود تا خود به خود خشک شود، در این حالت، ماده حاصله زروژل^[۱۵] نام می­گیرد و حفره­های کمتری دارد و متراکم است. زروژل به ژلی گفته می­ شود که تمام مایع داخل حفرات ژل خارج شده­است، به گونه ای که ساختار کمی متراکم­تر و فشرده­تر شده­است و چروکیدگی نسبت به وضعیت ژل خیس در آن کاملا مشهود است (Pierret and Pajonk, 2002).

خشک کردن فوق بحرانی

روش دیگر خشک کردن در شرایط فوق بحرانی است که در آن تغییرات شبکه جامد به حداقل می رسد. ماده حاصل دارای شبکه متخلخل است که ایروژل^[۱۶] نامیده می­ شود. در این جا خروج حلال به گونه ای بوده که فشردگی^[۱۷] یا تغییری در ساختار ژل ایجاد نشده است. بر خلاف زروژل، در ایروژل خلل و فرج و ساختار حفظ شده و ژل متراکم نمی شود. در اثر نیروهای مویینگی که از برهمکنش بین حلال و دیواره­ های ساختمان ماده در اثر تبخیر حلال ایجاد می شود میزان تخلخل کاهش می­یابد. اگر چنین باشد، بعد از خشک شدن ژل، این تغییر قابل بازگشت نیست. یک راه مقابله با این مشکل حذف سطح تماسی بین فاز گاز و مایع است. این موضوع می تواند با برداشتن حلال ها در زمانی که در حالت فوق بحرانی شان هستند، حاصل شود. نقطه فوق بحرانی در نمودار فازی جایی است که گاز و مایع به صورت فازهای جدا از هم وجود ندارند (شکل۵). بنابراین حلال بدون نیاز به تغییر فاز حذف می­ شود. یعنی، نیازی نیست حلال از فاز مایع به گاز تبدیل شده و سپس خارج شود. در شکل ۱-۵ پیکان ها و اعداد مسیرهای ممکن را برای رسیدن به این نقطه را نشان می­ دهند.
شکل۱-۵ : نمودار فازی فشار- دما برای رسیدن به شرایط بحرانی (Pierret and Pajonk, 2002)
در نمودار فازی فشار- دما، P_c وT_c به ترتیب به فشار و دمای بحرانی اشاره دارند. پیکان های ۱ و ۲ مسیر خشک کردن فوق بحرانی را نشان می­ دهند. در ابتدا، مایع با افزایش دما به سیال فوق بحرانی تبدیل می­ شود. فشار هم همزمان افزایش می­یابد. در ادامه، با ثابت نگه داشتن دما، فشار پایین آورده می­ شود. بنابراین سیال فوق بحرانی به فاز گازی تبدیل می­ شود و از محیط خارج می­گردد. در ادامه در عین حال که دما باﻻتر از دمای بحرانی است، فشار کم می­ شود و به این ترتیب سیال فوق بحرانی مستقیماً به فاز بخار می­رود و از داخل اتاقک آزاد می­ شود. چون فشار ﻻزم برای این کار برای حلال های معمولی باﻻتر از ۶ مگا پاسکال است، به یک اتوکلاو^[۱۸] نیاز است. در حالی که الکل به دماهای باﻻیی برای رسیدن به حالت بحرانی نیاز دارد ( اتانول حدود۲۴۳ درجه سانتیگراد)، CO₂ در دمایی حدود دمای اتاق(حدود۳۱ درجه سانتیگراد) بحرانی می­ شود. روش خشک کردن فوق بحرانی سرد(شرایط فوق بحرانی کربن دی اکسید) این مزیت را دارد که ژل حاصل شده از این فرایند تخلخل و سطح باﻻتری دارد. این در حالی است که در دماهای باﻻ، روش خشک کردن فوق بحرانی داغ، چهارچوب اولیه ژل خیس بهتر حفظ می شود(Pierret and Pajonk, 2002).

سایر روش ها

روش های دیگر که برای خشک کردن می توان استفاده کرد موارد زیر را شامل می­ شود:
استفاده از افزودنی­های شیمیایی کنترل کننده خشک کردن از قبیل گلیسرول، فرمالدهید، اگزالیک اسید و تترامتیل آمونیوم هیدروکسید.
خشک کردن انجمادی: در این روش مایع درون ژل ابتدا منجمد می­ شود و سپس بوسیله تصعید خشکانده می­ شود. موادی که به این ترتیب بدست می ­آید کریوژل^[۱۹] نامیده می­شوند(Pierret and Pajonk, 2002).

ایروژل

واژه ایروژل از دو کلمه هوا و ژل تشکیل شده است. ایروژل­ها سبک­ترین و کم دانسیته ترین جامدهایی هستند که تاکنون شناخته شده ­اند. به طور عمده ۵/۹۹-۵۰ درصد حجم آنها را هوا تشکیل داده است. ایروژل­ها سطحی حدود ۳۰۰۰-۲۵۰ مترمربع در هرگرم دارند، بطوریکه یک اینچ مکعب آنها سطحی حدود یک زمین فوتبال دارد (Blaszcynskia et al., 2013).

تاریخچه ایروژل

ایروژل اولین بار توسط استیون کیستلر در سال ۱۹۳۱ ساخته شد. به دلیل اینکه مایع موجود در ساختار ژل، بدون آسیب رسیدن به ساختار جامد با هوا جایگزین می­ شود، ایروژل(هوا + ژل) نامگذاری شد. اولین نوع ایروژل­ها از نوع سیلیکا ایروژل­ها بودند. با وجود ویژگی های منحصر به فرد ایروژل ها تا قبل از سال ۱۹۷۰مورد توجه نبودند اما از سال ۱۹۷۰ مطالعات گسترده­ای روی ایروژل انجام شد. در سال ۱۹۸۵ خشک کردن ایروژل با بهره گرفتن از کربن دی اکسید فوق بحرانی توسعه یافت. در دهه ی ۱۹۹۰ ایروژل های آلی و آیروژل کربن توجه زیادی را به خود جلب کرد. در قرن ۲۱ دانشمندان، مهندسان و صنایع مختلف تجاری سازی ایروژل را در برنامه خود قرار داده­اند(Aegerter and Leventis, 2011).

خواص ایروژل­ها

خواص عایق بودن ایروژل­ها: ایروژل ها بهترین مواد عایق حرارتی شناخته شده هستند. ایروژل ها اگر چه بسیار ترد هستند، می توانند بسیار شفاف ساخته شوند. هدایت پایین ایروژل­ها از بافت متخلخل آنها سرچشمه می گیرد. سیلیکا ایروژل­ها در پنجره­های عایق کاربرد دارند که مانع از ورود و خروج گرما می­شوند (Rao and Bhagat, 2004).
خواص مکانیکی ایروژل­ها: یکی از مشخصات بارز ایروژل­ها، سبکی و شکندگی آنها است. در عین حال این مواد به اندازه کافی محکم هستند که بتوان آنها را با دست حمل کرد. قدرت فشردگی و کششی آنها بسیار پایین است و بزرگی این خواص وابسته به بهم پیوستگی شبکه ایروژل و دانسیته پایین آن است. طی فرایند پیرسازی ژل در محلول الکوکسید قرار می­گیرد و شبکه محکم تری می­یابد. این فرایند، ژل را در مقابل فشار موئینگی مقاومتر می­سازد و خواص مکانیکی آن را بهبود می­بخشد (Aegerter and Leventis, 2011).

انواع ایروژل

آیروژل­ها شامل ایروژل­های معدنی( شامل سیلیکا ایروژل، آلومینا ایروژل و…. )، ایروژل­های آلی، کربن ایروژل­ها و ایروژل­های هیبریدی هستند.
ایروژل های معدنی
اولین ژل­های معدنی که در شرایط اسیدی سنتز شدند، سیلیکا ژل­ها بودند که بوسیله ابلمن در سال ۱۸۴۵ تهیه شدند. ژل­های طبیعی با ماهیت آلی در دنیای امروز معمول­ترند. تقریباً همه فلزات یا اکسیدهای نیمه هادی می­توانند به فرم ژل تبدیل شوند. علاوه بر سیلیکون یا ایروژل سیلیکا، ایروژل معدنی بر پایه تیتانیوم، زیرکونیوم، قلع، آلومینیوم، وانادیم، کروم، آهن، تانتالیم، مولیبدن، و نئوبیوم نیز سنتز می­شوند. همچنین ایروژل­های اکسید دوتایی یا سه تایی نیز ساخته شده ­اند که یکی از معایب این ترکیبات شکننده بودن آنها است. این شکنندگی به دلیل طبیعت سرامیکی این ترکیبات است.
ایروژل­های آلی
پیش ماده­های آلی که می­توانند پلیمرهای آلی با پیوند کواﻻنسی قوی (C-C) تولید کنند، سنتز دسته جدیدی ازایروژل­های یکپارچه را ممکن ساخته است. بیشترین موادی که برای تهیه این ایروژل­ها استفاده می­شوند، رزوسینول- فرمالدهید یا ملامین- فرمالدهید هستند. این ایروژل­ها از تراکم رزورسینول یا ملامین با فرمالدهید در محلول آبی قلیایی که (اغلب سدیم هیدروکسید یا سدیم هیدروژن کربنات به عنوان کاتالیست) تهیه می­شوند. واکنش تراکم ملامین با فرمالدهید در شکل ۱-۶ نشان داده شده است.
شکل۱-۶ : ایروژل تهیه شده از ملامین با فرمالدهید (Alain and Pierre, 2002)
مواد دیگری که برای سنتزایروژل­های آلی استفاده می شود شامل فنول و فورفورال مخلوط شده با پلی­دی­متیل­سیلوکسان، پلی­آکریلونیتریل و پلی­ایزوسیانات­ها هستند. این دسته ازایروژل­ها کاربردهای بسیار سودمندی دارند. آنها می توانند با پلی­اورتان­ها بهم پیوسته، به پلی اوره ها و … تبدیل شوند. از این ایروژل­ها در مواد عایق هم در خلا و هم در شرایط محیط استفاده می­ شود. این ایروژل­ها شفاف نیستند اما عایق­های حرارتی خوبی هستند.
ایروژل­های کربن
کربن ایروژل­ها اولین بار در سال ۱۹۹۰ ساخته شدند. این ایروژل­ها اغلب از گرماکافت(Pyrolysis) ایروژل­های آلی در درجه حرارت­های باﻻتر از ۵۰۰ درجه سانتی گراد بدست می­آیند. با این روش، ایروژل­های آلی به شبکه کربن هادی الکتریسته تبدیل می­شوند. کربن ایروژل بدست آمده در طول گرماکافت، مساحت سطح و حجم باﻻی خلل و فرج­های خود را حفظ می­ کنند. طی پیرولیز در دمای زیر ۱۰۰۰ درجه سانتی گراد، تعداد میکروپرزها بسیار افزایش می­یابد به نحوی که بزرگترین مساحت سطح در حدود دمای ۶۰۰ درجه سانتی گراد بدست می آید. در دمای باﻻتر از ۲۱۰۰ درجه سانتی گراد حجم حفرات به صفر می­رسد، که بیانگر تشکیل حفرات بسته است. کربن ایروژل­ها به شکل­های متفاوتی از جمله : یکپارچه، پودر، فیلم و دانه دانه هستند.
ایروژل­های هیبریدی
محققان تلاش می­ کنند تا با سنتز مواد هیبریدی آلی - معدنی، گستره مواد را توسعه دهند. لذا ایروژل­های هیبریدی در دستور کار آنها قرار دارد. وارد کردن ساختار آلی به زمینه سیلیکا ایروژل­ها باعث بهبود خواص آبگریزی و اﻻستیکی آنها می­ شود. سنتز این قبیل هیبریدها غالباً از طریق سل- ژل است. مزیت مهم ایروژل­های هیبریدی در مقایسه با سیلیکا ایروژل­ها این است که کمتر شکننده هستند (Alain and Pierre, 2002).

کاربرد ایروژل­ها

ساختار نانو و درجه تخلخل باﻻی ایروژل­ها باعث القا خصوصیت بسیار جالبی می­ شود که کاربردهای ویژه­ای به آنها می­بخشند. کاربردهای زیر از جمله کاربردهای برجسته و ویژه ایروژل­ها است:
استفاده به عنوان عایق حرارتی: ایروژل­ها با خاصیت عایق حرارتی بسیار عالی شناخته شده ­اند. عایق حرارتی ایروژل نسبت به عایق­های دیگر مثل پلی­استایرن منبسط شده کارآیی بهتری دارد.
استفاده به عنوان عایق صوتی: بطور کلی ایروژل­ها عایق­های صوتی بسیار خوبی هستند. انتقال صوت در ایروژل­ها به نوع گاز درون شبکه­ ای، دانسیته و به طور عمده به بافت ماده اولیه بستگی دارد.