از نمونه گیاهی خشک شده ۳/۰ گرم را وزن کرده و در بالن ۵۰ میلی لیتری ریختیم. سپس ۳/۳ میلی لیتر از مخلوط هضم را به آن اضافه کرده و خوب مخلوط کردیم. نمونه هضم را به مدت یک شب در دمای اتاق قرار دادیم. نمونه هضم خالی را نیز آماده کردیم (Blank). سپس بالن را در دمای ۱۸۰ درجه بر روی گرمکن به مدت یک ساعت قرار دادیم. بعد از سرد شدن ۵ قطره هیدروژن پراکسید به آن اضافه کردیم. دوباره بالن را به مدت ۵ الی ۱۰ دقیقه در دمای ۲۸۰ درجه قرار دادیم تا بخار سفید مشاهده شود. دوباره ۵ قطره هیدروژن پراکسید به آن اضافه کرده و حرارت دادیم. این کار را آنقدر ادامه دادیم تا هضم بی رنگ شود. بعد اجازه دادیم در دمای اتاق سرد شود و با آب به حجم ۵۰ میلی لیتر رساندیم و از کاغذ صافی عبور دادیم.
بعد از پایان مرحله هضم برای قرائت میزان جذب نیتروژن با دستگاه اسپکتروفتومتر محلولهای زیر را به ترتیب تهیه کردیم.

• • محلول استوک آمونیوم سولفات

۱۷۹/۱ گرم NH4)₂SO2 ( را در آب حل کرده و به حجم ۱۰۰ میلی لیتر رساندیم. (به خوبی پودر شد و قبل از توزین در دمای ۱۰۵ درجه خشک شد)

• • محلول سدیم هیدروکسید

۴۰ گرم NaOH را در ۱۰۰ میلی لیتر آب حل کردیم. (بعد از سرد شدن به حجم رساندیم)

• • محلول سالیسیلیک

۲۲ گرم C₇H₈O₃ را در ۲۱ میلی لیتر محلول سدیم هیدروکسید حل کرده و با آب به حجم ۵۰ میلی لیتر رساندیم. (قبل از مصرف تهیه شد)

• • محلول بافر pH 3/12

به ۳۲/۵ گرم Na₂HPO₄ ۵/۲ میلی لیتر محلول سدیم هیدروکسید اضافه کرده و به حجم ۵۰۰ میلی لیتر رساندیم.

• • محلول EDTA

۲ گرم Na₂EDTA.2H₂O را با آب به حجم ۵۰ میلی لیتر رساندیم.

• • محلول هیپوکلراید

۱۴ میلی لیتر وایتکس (۵ درصد کلر فعال) را با آب به حجم ۱۰۰ میلی لیتر رساندیم. (روزانه تهیه شد)

• • محلول سدیم نیتروپروساید

۵۰ میلی گرم Na₂[Fe(CN)₅NO].2H₂O را با آب به حجم ۱۰۰ میلی لیتر رساندیم. (قبل از مصرف تهیه شد)

• • واکنشگر۱

۵۰ میلی لیتر محلول سالیسیلیک را با ۱۰۰ میلی لیتر محلول نیتروپروساید و ۵ میلی لیتر محلول EDTA مخلوط کردیم.

• • واکنشگر۲

۲۰۰ میلی لیتر محلول بافر و ۵۰ میلی لیتر محلول هیپوکلراید را با هم مخلوط کردیم.
واسنجی:
برای ساخت محولهای استاندارد در یک بالن ۱۰۰ میلی لیتری، ۴۰ میلی لیتر آب و ۵/۴ میلی لیتر اسید سولفوریک ۹۶ درصد اضافه کرده و اجازه دادیم سرد شود. از محلول استوک آمونیوم سولفات صفر، ۱، ۲، ۳، ۴، ۵ و ۶ میلی لیتر به آن اضافه کرده و با آب به حجم ۱۰۰ میلی لیتر رساندیم. این سری شامل صفر، ۲۵، ۵۰، ۷۵، ۱۰۰، ۱۲۵ و ۱۵۰ میلی گرم در لیتر نیتروژن بود.
شکل ۳-۱- خط برازش میزان جذب محولهای استاندارد
روش کار:
محلولهای استاندارد، Blank و نمونهی هضم شده را به نسبت ۱+۹ (v/v) با آب رقیق کردیم. ۲/۰ میلی لیتر از محلولهای استاندارد رقیق شده، Blank رقیق شده و نمونه هضم رقیق شده را در لوله آزمایش ریختیم. به هرکدام ۳ میلی لیتر از واکنشگر۱ و ۵ میلی لیتر از واکنشگر۲ را اضافه کرده و مخلوط کردیم. اجازه دادیم ۲ ساعت باقی بماند تا رنگ سبز آبی تشکیل شود. (این وضعیت تا ۱۰ ساعت پایدار است). ابتدا دستگاه را با نمونه Blank صفر کرده و سپس در طول موج ۶۶۰ نانومتر جذب را خواندیم و توسط خط رگرسیون محلول استاندارد غلظت نیتروژن بر حسب میلی گرم در لیتر بدست میآید (شکل۳-۱). برای محاسبه بر حسب میلی مول در کیلوگرم از فرمول زیر استفاده میکنیم:
معادله۴-۷
a : غلظت نیتروژن در نمونه هضم بر حسب میلی گرم در لیتر
V : حجم نهایی بعد از پایان فرایند هضم بر حسب میلیلیتر
W : وزن نمونه گیاهی بر حسب گرم
۳-۴-۱۱- کارایی نیتروژن: در مرحله اول کارایی نیتروژن با بهره گرفتن از فرمول زیر محاسبه شد [۴۵]:
معادله ۴-۸

تعریفی که در تاریخ ۱۹۹۷ توسط یونسکو و سازمان فناوری اطلاعات در گردهمایی سراسری صنایع دستی و بازارهای بین ­المللی و همچنین کمک به وسعت نظر در تنوع، گوناگونی و پیچیدگی­های صنایع دستی به تصویب رسید به شرح ذیل می­باشد:
«محصولاتی را صنعتگرانه یا صنایع دستی گویند که به وسیله صنعتگرانی به طور کامل با دست و یا با کمک دست یا ابزارهایی حتی مکانیکی تولید شود، تا زمانی که شرکت دادن دست مستقیم صنعتگر در اجزای ذاتی محصول باقی بماند. ماهیت خاص این محصولات از ویژگی­های متمایزی چون سودمندگرایی، زیبایی شناختی، هنری، خلاقانه، فرهنگی، تزیینی، وابسته به شغل و پیشه، سنتی و مذهبی، نمادین، اجتماعی و مفهومی مشتق شده است. همچنین از مواد خام پایدار و بدون محدودیت در مقدار تولید ساخته شده ­اند.» (بابر و دیگران، ۲۰۰۶،۲).
۲-۳-۱ تعاریف صنایع دستی
گروه بین ­المللی متخصصین وابسته به کنفرانس توسعه و تجارت ملل متحد در اولین جلسه خود در ژوئیه ۱۹۶۹ برای فرآورده ­های دست­ساز تعریف زیر را ارائه داده است: «اصطلاح مصنوعات دست­ساز شامل فرآورده ­هایی است که با کمک و یا بدون کمک ابزار تولید شده و یا در ساخت آنها اساساً از وسایل ساده­ای استفاده شده است که مستقیماً توسط دست یا پای صنعتگر بکار گرفته می­شوند …» (بازاریابی صنایع دستی، ۱۳۵۱، ۶). شورای صنایع دستی در سال ۱۳۴۸ صنایع دستی را به این گونه تعریف کرده است: صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می­ شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده ­های آن با دست انجام گرفته و در چهارچوب فرهنگ و بینش فلسفی و ذوق و هنر انسان­های هر منطقه با توجه به میراث قومی آنان ساخته و پرداخته می­ شود. گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر، واژه «هنرهای صناعی» را کامل­تر از واژه «صنایع دستی» می­داند و تعریف صنایع دستی به شرح ذیل ارائه شده است: «هنرهای صناعی (صنایع دستی) بخشی از هنرهای سنتی است که حقیقت متعالی هنر را با فنون و مهارت­ های صنعتی متناسب، آمیخته و با قابلیت تکثیر در متن زندگی فردی و جمعی عرضه کرده است» (یاوری، ۱۳۸۴، ۱۸). با این که نمی­ توان تعریف مشخص و معینی به عنوان یک تعریف استاندارد برای صنایع دستی بیان کرد، ولی با توجه به تعاریف فوق­الذکر ویژگی­های زیر را برای محصولات دست­ساز می­توان قائل شد.

۲-۳-۲ویژگی­های صنایع دستی
عمده­ترین ویژگی­های صنایع دستی ایران را می­توان در فهرست زیر اشاره کرد:
حضور موثر اعتقادات مذهبی، باورهای قومی، خلاقیت صنعتگر و ذوق زیباشناختی (بار فرهنگی)
انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید توسط دست و ابزار و وسایل دستی.
امکان تأمین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی.
عدم همانندی و عدم تشابه با تولیدات دیگر.
عدم نیاز به سرمایه ­گذاری زیاد و دارا بودن ارزش افزوده بالا.
عدم نیاز به کارشناسان و متخصص خارجی.
توسعه صادرات غیرنفتی.
ایجاد اشتغال جنبی برای روستائیان و جلوگیری از مهاجرت به شهرها و تعادل بازار کار.
قابلیت ایجاد توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و …).
قابلیت انتقال تجربیات در فنون به روش استاد و شاگردی.
قابلیت عرضه در بازارهای جهانی و توسعه ایران­گردی و مبادلات فرهنگی (یاوری، ۱۳۸۴، ۲۰).
۲-۳-۳خصیصه­های صنایع دستی
صنایع دستی ایران به عنوان هنری کاربردی و تولیداتی فرهنگی دارای خصوصیات زیر می­باشد:
قسمت قابل ملاحظه­ای از صنایع دستی ایران را زیراندازهای سنتی تشکیل می­ دهند.
عمده صنایع دستی ایران در مناطق روستایی و عشایری تولید می­ شود.
قسمت اعظم تولیدات صنایع دستی در محل سکونت صنعتگران انجام می­پذیرد.
بیش از ۷۰ درصد تولیدکنندگان صنایع دستی را زنان تشکیل می­ دهند.
صنایع دستی ایران، به واسطه اشتهار و اعتبار جهانی، بخشی از درآمد ارزی مورد نیاز کشور را تأمین می­ کند .(یاوری، ۱۳۸۴، ۱۹).
۲-۳-۴ ضعف­های صنایع دستی ایران:
دارا بودن تنوع بسیار زیاد مواد و مصالح نظیر چوب، فلز، شیشه، گل، سنگ، الیاف و تلفیق مصالح متفاوت که از گذشته باقی مانده و بسیاری مواد و مصالح طبیعی و مصنوعی که امروزه به آن افزوده شده است. در نتیجه کارگزاران بسیار زیاد و متفاوتی را به خود جلب کرده است که از تبعات آن؛ تفاوت آراء و اهداف در این مورد بوده و صنایع دستی با اهداف متمرکز هدایت نمی­گردد.
محصولات صنایع دستی بداهتاً دارای درجه­ های کیفی متفاوت (خوب، متوسط، عالی) هستند، ولی استفاده از مواد و فرایند اجراء با کیفیت­های مختلف و گاهی نامرغوب که فاقد شناسنامه کیفی و مشخصات فنی هستند، باعث خواهد شد مشتریانش در اطمینان و انتخاب محصول مورد نظر دچار سردرگمی شده و به مرور آنان را از دست بدهد. (ضرغام بروجنی، ۱۳۸۵)
صنایع دستی ایران در حال حاضر عموماً غیرکاربردی است و اغلب برای تزئین استفاده می­ شود و هرچه بر دقت، زیبایی، هنر و مقبولیت آن افزوده شده، از جنبه کاربردی­اش بیشتر کاسته شده است.
آن دسته از محصولات صنایع دستی دارای کیفیت هنری عالی، بسیار گران قیمت بوده و خریداران خاص خود، ولی اندک را دارد. (کم شدن مشتری غیرسفارشی – غیر رقابتی بودن قیمت­ها با انواع نزدیک در دنیا).
محصولات صنایع دستی با جنبه هنری معمولی، قدرت رقابت در بازار با محصولات مشابه سایر کشورها را ندارند. (کیفیت مواد و مصالح – قیمت – زمان سفارش تا تحویل و تضمین­های متعارف). (حسینی، ۱۳۸۳)
پر واضح است که طرح­ها، رنگ­ها و تزئینات هنر سنتی دارای ویژگی­های بصری بالقوه و زبان ناب سبک هنری مختصی بوده و قابلیت تغییر و تحول با حفظ اصول بنیادی را دارا می­باشد. لیکن بکارگیری مداوم طرح­ها، رنگها و تزئینات بدون تغییر و بدون به کارگیری عنصر خلاقیت در طرح، فرم و … این اشیاء آنها را دچار سکون کرده است.
در مورد بازار پیش روی داخلی و خارجی محصولات صنایع دستی کار علمی صورت نگرفته است. در حال حاضر معمولاً بدون توجه به نیاز اولیه، کاربرد بخصوص، کیفیت مطلوب، قیمت موجه و تیراژ منطقی، محصولات تولید می­گردد، که خود موجب بروز صدمات مضاعفی بر اقتصاد صنایع دستی شده است.
هیچگونه حمایت کافی از طرح­های جدید به شکل جدی و قانونی صورت نمی­گیرد (کپی رایت).
به خاطر نبود تشکلی واحد، برخوردی با طرح­های ناآگاهانه – پوچ – بی­هویت و اصالت انجام نمی­گیرد. مثلا بته کرمان تولید شده در بعضی از کارگاه­های دوزندگی، توسط افغانی­های مهاجر دوخته می­ شود، که کیفیت بسیار پایین داشته و از نظر طرح و رنگ هیچگونه اصالاتی ندارند. این کارگاه­ها همچنان مشغول به فعالیت هستند و هیچگونه برخوردی با آنها صورت نمی­گیرد.
تولیدات صنایع دستی ما از طریق رسانه ­ها معرفی نمی­شوند و بر ضرورت استفاده از آنها تأکید نمی­ شود و از طرفی مصرف کننده نیز نیازی به تهیه آنها نمی­بیند. مراحل پذیرش یک کالا توسط مشتری عبارتند از، آگاهی از وجود کالا، علاقه ­مندی و ایجاد علاقه در مصرف ­کننده، ارزیابی محصول از طرف مشتری، استفاده از محصول و در نهایت پذیرش محصول. (حسینی، ۱۳۸۳) این مراحل حتما باید به ترتیب و با برنامه طی شوند تا صنایع دستی ما به آرامی جای خود را در بازارهای داخلی و جهانی بیابد.
۲-۳-۶ فرصت­های صنایع دستی ایران

1. 1. با توجه به ویژگی­های شاخص صنایع دستی مبنی بر استفاده از مواد اولیه ارزان و در دسترس و عدم نیاز به سرمایه ­گذاری عمده تولیدی، علی­رغم سوددهی و ارزش افزوده بسیار خوب آن، فرصتی بی­نظیر برای تشویق سرمایه ­گذاران و کارآفرینان اقتصادی برای ورود به این بخش است. صنعتگران و برنامه­ ریزان صنایع دستی در ایران، باید ضرورت این نکته را دریابند که ما باید از مرحله صنایع دستی بعنوان صنعتی صرفا هنری گذر کنیم و به مرحله تولید تجاری در مقیاس جهانی بیاندیشیم. تعریفی که از درآمد صنایع دستی بعنوان اقتصاد زیست­گذرانی برای فعالان آن می­ شود منسوخ شده است.

1. 1. بخش صنایع دستی از طریق دستیابی به ارز خارجی، ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی پایدار می ­تواند تأثیر اساسی بر اقتصاد ملی داشته باشد. پولی که برای صنایع دستی خرج می­ شود بلافاصله و مستقیم در جامعه محلی گسترده می­گردد. این فرصتی است برای جلوگیری واردات از کشورهای دیگر که بازار را احاطه کرده ­اند. به عنوان مثال در هند، صنایع دستی حدود ۶/۵ میلیارد دلار به اقتصاد ملی کمک کرده و نزدیک به ۲۰ میلیون نفر را به صورت تمام وقت به کار مشغول داشته باشد.

1. 1. با توجه به انبوه جمعیت جوان و آماده به کار کشورمان، پتانسیل بسیار خوبی برای توسعه صنایع دستی و نیروی کار آن وجود دارد از طرف دیگر توسعه بخش صنایع دستی می ­تواند در ایجاد اشتغال و کاهش مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ که با انفجار جمعیت و کمبود فرصت شغلی مواجهند تأثیر بسزایی داشته باشد.

1. 1. بازار جهانی صنایع دستی حدود ۱۰۰ میلیارد دلار تخمین زده می­ شود، با توجه به اندازه و حجم بزرگ این بازار و نیز پتانسیل­های ویژه صنایع دستی ایران، می­توان با برنامه­ ریزی و داشتن راهبرد آینده نگرانه سهم شایسته­ای از این بازار را از آن خود کرد کما اینکه در دهه ۷۰ میلادی، پس از صادرات نفت، صنایع دستی در جایگاه دوم صادراتی کشورمان قرار داشت. (۱۹۹۲، Allat & Chuta)

مگویومنهتاتوانیقدم/ زاندازهبیرونزاندازهکم. (بوستان: 2917) (دهخدا :205)
36- اگرخودهفتسبعازبرخوانی/چوآشفتیالفباتاندانی. (گلستان: 135) (دهخدا :212)
37- اگرخویشتنراملامتکنی/ملامتنبایدکشیدنزکس. (گلستان:99 ) (دهخدا :212)
38- اگرژالههرقطرهایدرشدی/چوخرمهرهبازارازاوپرشدی.(گلستان:167)
اگرهمهشبقدربودیشبقدربیقدربودی.(گلستان: 177 )
گرسنگهمهلعلبدخشانبودی / پسقیمتلعلوسنگیکسانبودی.(گلستان: 177)( دهخدا : 217)
39- گرعاقلییکاشارتبساست. ( ازاینبهنصیحتنگویدکیست …)(بوستان: 905)( دهخدا: 223)
40- اگرگنجیکنیبرعامیانبخش / رسدهرکهخداییرابرنجی
چرانستانیازهریکجویسیم / کهگردآیدتراهرروزگنجی.( گلستان:73) ( دهخدا : 226 )
41- اگرمارزایدزنباردار / بهازآدمیزاد‌ه‌یدیوسار.(بوستان:864)
زنانباردارایمردهشیار، / اگروقتولادتمارازایند
ازآنبهتربهنزدیکخردمند / کهفرزندانناهنجارزایند.(گلستان:158) (دهخدا :227)
42- اگریکسرمویبرترپرم / فروغتجلّیبسوزدپرم. (بوستان: 82) (دهخدا : 231 )
الحمداللهبهمصیبتیگرفتارمنهبهمعصیتی.(گلستان: 91)
منآنمورمکهدرپایمبمالند / نهزنبورمکهازنیشمبنالند
چگونهشکرایننعمتگذارم / کهزورمردمآزاریندارم.(گلستان: 109) ( دهخدا: 244)
44- انگورنوآوردهترشطعمبود / روزیدوسهصبرکنکهشیرینگردد .(گلستان: 145 )(دهخدا: 309 )
45- ینرهکهتومیرویبهترکستاناست .(گلستان: 88) ( دهخدا: 334 )
46- دوشمرغیبهصبحمینالید/عقلوصبرمبردوطاقتوهوش
گفتماینشرطآدمیتنیست / مرغتسبیحگویومنخاموش.(گلستان: 97 ) (دهخدا : 325 )
47- بامردمسهلگویدشوارمگوی/ باآنکهدرصلحزندجنگمجوی.(گلستان: 172)( دهخدا: 369 )
48- بهبرفابرحمتمکنبرخسیس / چوکردیمکافاتبریخنویس.(بوستان:2247) (دهخدا : 379 )
49- بهچابکترازخودمیندازتیر / چوافتاددامنبهدندانگیر.(بوستان:3549) (دهخدا: 389)
50- بهخرداننفرمایکاردرشت / کهسنداننشایدشکستنبهمشت.(بوستان: 1052) ( دهخدا: 394 )
51- بهخردهتوانآتشافروختن / پسآنکهدرختکهنسوختن.(بوستان: 1052) ( دهخدا : 394 )
52- برادرکهدربندخویشاست / نهبرادرخویشاست .(گلستان: 106) ( دهخدا : 411 )
53- برسفرهحسرتبردروزهدار ( زمنپرسفرسودهیروزگار … )(بوستان: 3211 )
گرگگرسنهچوگوشتیافتنپرسدکهاینشترصالحاستیاخردجال.(گلستان:166)
منگرسنهدربرابرمسفره‌ینان / همچوعزمبردرحمامزنان .(گلستان.:103) ( دهخدا : 423 )
ملحدگرسنهوخانهیخالیوطعام / عقلباورنکندکزرمضاناندیشد
تشنه‌یسوختهبرچشمه‌یحیوانچورسید/تومپندارکهازپیلدمان اندیشد.(گلستان:85)(دهخدا:1731)
54- برمخنتسلاحجنگسردچهسود . (درقزاکندهمردبایدبود /… ) (گلستان: 88 )( دهخدا : 426 )
55- بزرگیبهعقلاستنهبهسال . (گلستان: 63) ( دهخدا : 433 )
56- بسانامنیکویپنجاهسال / کهیکنامزشتشکندپایمال .(گلستان:145) ( دهخدا : 437 )
57- بسقامتخوشکهزیرچادرباشد / چونبازکنیمادرمادرباشد.(گلستان:177) ( دهخدا : 438 )
58- بهسیمسیهتاچهخواهیخرید / کهخواهیدلازبهریوسفبرید .(بوستان:3779 )
دینبهدنیافروشانخرندیوسفرافروشندتاچهخرند . (گلستان:188) ( دهخدا : 442 )
59- بطرازطوفانچهباک . (گلستان:167) ( دهخدا : 445 )
60- بهعذرتوانرستنازعذابخدای / ولیکنمینتواناززبانمردمرست.( گستان: 96)( دهخدا: 446 )
61- بلبلامژده ‌یبهاربیار / خبربدبهبومبازگذار.(گلستان:174 )
خبریکهدانیولیبیازاردتوخاموشتادیگریبیارد . .(گلستان:174 ) ( دهخدا : 460 )
62- بویپیازازدهنخویروی / خوبترآیدکهگلازدستزشت.(گلستان:151 ) ( دهخدا : 474 )
63- بهارانکهبادآوردبویمشک / بریزددرختکهنبارخشک.(بوستان:3595 ) ( دهخدا : 474 )
64- بهازرویخواباستآوازخوش/ کهاینحظنفساستوآنقوتروح.( گستان:121)
(دهخدا :475)
65-بهیکناتراشیدهدرمجلسی/ برنجددلهوشمندانبسی.(گلستان:88) (دهخدا :490)
66- پایدرزنجیرپیشدوستان / بهکهبابیگانگاندربوستان .(گلستان:100) (دهخدا : 490)
67- پسازمرگآنکسنبایدگریست / کهروزیپسازمرگدشمنبزیست .(بوستان:3713)
(دهخدا : 505)

روایت اجلاء و بزرگان از هر دو، از قاسم بن یحیی، بزرگانی چون، ابراهیم بن هاشم قمی، احمد بن محمد بن عیس اشعری، احمد بن محمد بن خالد برقی و محمد بن عیسی بن عبید و از حسن بن راشد، افرادی چون محمد بن ابی عمیر و ابراهیم بن هاشم قمی روایت کردهاند.
کثرت روایت هر دو در منابع معتبر حدیثی، در کتاب کافی از حسن بن راشد، ۸۰ روایت و از قاسم بن یحیی ۶۵ روایت وجود دارد.
قول شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه، ایشان پس از نقل زیارتی، علت انتخاب آن را اصح بودن سند آن دانسته است: «واخترت هذه لهذا الکتاب، لانها اصح الزیارات عندی من طریق الروایه»^[۴۱۰] در سند این زیارت قاسم بن یحیی و حسن بن راشد قرار دارند.
قرار داشتن در اسناد روایات تفسیر قمی و کامل الزیارات.^[۴۱۱]
حسن بن راشد از مشایخ بلا واسطۀ محمد بن ابی عمیر است که به شهادت شیخ طوسی جز از ثقات نقل نمیکند.^[۴۱۲]
ج) بررسی محتوا
مفادی که این روایات در بردارنده آن هستند از این قرار است:
۱ـ نهی از غلو درباره اهل بیت‰
ایاکم والغلوّ فینا ـ یا اسماعیل لا ترفع البناء فوق طاقته، فینهدم ـ ایاکم والغلو کغلو النصاری، فانّی بریء من الغالین.
۲ـ تأکید بر عبودیت و بندگی اهل بیت‰
قولوا انّا عبید مربوبون ـ اجعلونا مخلوقین ـ اجعل لنا ربّا نؤوب الیه ـ انّ لنا ربّا یکلأ باللیل والنهار، نعبده ـ لا تتجاوزوا بنا العبودیّه.
۳ـ عظمت و بزرگی قدر و منزلت و فضائل اهل بیت‰ و ناتوانی عقل بشری از درک و دست یافتن به آنها.
قولوا فی فضلنا ما شئتم ـ ما عسی ان تقولوا؟ والله ما خرج الیکم من علمنا الاّ الف غیر معطوفه ـ قولوا ما شئتم ولن تبلغوا.
ائمه‰ در این روایات با نهی از غلو، به این مسأله مهم توجه دادهاند، که در مواجهه با فضائل و مقامات اهل بیت‰ نباید عبودیت و بندگی و خاکساری آنان در درگاه ربوبی را به فراموشی سپرد، وقتی امام علی† میفرماید: «لا تتجاوزوا بنا العبودیّه»، ما را از مرز بندگی فراتر نبرید، در واقع حضرت خط قرمزی را تعریف میکنند، که در شناخت غلو و مواجهه با آن نکتهای اساسی و مهم است، عبودیت و بندگی محض اهل بیت‰ یک امر جزئی و تشریفاتی برای آنان نیست بلکه طبق این روایات و دهها آیه و روایت دیگر، جوهره و پایه تمامی فضائل و مقامات اهل بیت‰ میباشد. نفی ربوبیت و اثبات عبودیت و بندگی اهل بیت‰ لوازم بسیار زیادی به دنبال دارد که هر کس به آنها توجه داشته باشد، از افتادن در وادی غلو در امان میماند^[۴۱۳]، از طرف دیگر این روایات به حقیقت دیگری نیز اشاره دارند و آن اینکه، اهل بیت‰ از درجهای از کمال و فضائل برخوردار هستند که برای دیگران، امکان درک و دستیابی به آن وجود ندارد، عبارت (لن تبلغوا) و (ما عسی ان تقولوا؟) ]با استفهام انکاری[ بیانگر آن است که تلاشها برای درک و بیان اوج فضائل و جایگاه اهل بیت‰ با شکست مواجه خواهد شد، مگر آنکه با تمسک به اهل بیت‰ و آموختن از خود آنان به توصیف آنان بپردازیم، آری آنان در مقام و جایگاهی قرار دارند، که هیچ طامع و آرزومندی، طمع و آرزوی ادارک و رسیدن به آن جایگاه را به خود راه نمیدهد، (ولا یطمع فی ادراکه طامع^[۴۱۴])، بنابراین مفاد این روایات اموری صحیح، قابل قبول و مورد تأیید قرآن و روایات میباشد، تنها نقطهای که میتواند مورد اعتراض قرار بگیرد، جمله «قولوا فینا ما شئتم» است، برخی این عبارت را چک سفید امضا شده برای جعل و وضع دانستهاند و معتقدند معنای این جمله این است که هر کس هر چه دلش بخواهد میتواند در مورد اهل بیت بگوید، به نظر میرسد، نهایت کجفهمی است اگر کسی از این روایات، جواز جعل و کذب را برداشت کند و بپندارد که بیمحابا و بدون قید و بند میتوان هرگونه نسبتی را به اهل بیت‰ داد،^[۴۱۵] این مسأله از بدیهیات پژوهشهای حدیثی است، که باید احادیث را در کنار هم دید و با هم معنا کرد (و به اصطلاح باید خانواده حدیث تشکیل شود)، اگر اهل بیت‰، «قولوا فینا ما شئتم» دارند، «لعن الله من قال فینا مالم نقله فی انفسنا» هم دارند، قطعاً امام†، هرگز به جعل و کذب دستور نمیدهد، بنابراین در انتساب فضائل به اهل بیت‰ علاوه بر آنکه نباید مرتکب کذب شد، بایستی تنها با مراجعه به آیات قرآن و سخنان خود اهل بیت به توصیف آنان پرداخت، چرا که جز آنان، کس دیگری توانایی معرفت مقام و جایگاه اهل بیت‰ را ندارد، بنابراین «قولوا فینا ما شئتم» به این معناست که با توجه به ملاکهای قرآنی و دستورات الهی و تعالیم پیامبر اکرم… و اوصیای ایشان و پایبند بودن به ملاکهای عقلی، هرچه درباره فضائل و مقامات ما اهل بیت بگویید، کم گفتهاید، به عبارت دیگر، مواظب باشید که از خطوط قرمزی که قرآن و اهل بیت ترسیم نمودهاند تجاوز نکنید، آنگاه به بالاترین درجه از فضائل و کمالات اهل بیت معتقد باشید، از طرف دیگر نگارنده معتقد است که این روایات جامع تمامی ملاکهایی که در مباحث پیشین گفته شد، میباشد، در واقع نفی ربوبیت اهل بیت‰ و عدم تجاوز از مرز بندگی آنان هم شامل انتساب ربوبیت و الوهیت میشود و هم انتساب صفات اختصاصی الهی را در بر دارد چرا که آنها از شؤون ربوبیت است و به ضمیمه عبارت «الا النبوه» که در برخی منابع اضافه شده، انتساب نبوت به ائمه‰ را نیز شامل میشود، و در یک کلمه تمامی موارد غلو در ذات و صفات را شامل شده و نفی میکند.

بحث چهارم: انحصار غلوّ به غلوّ در ذات و صفات
آنچه از آیات و روایات به عنوان ملاکهای غلو بیان شد، سخن ابتدایی ما در انحصار غلو به غلو در ذات و صفات و نفی نوع دیگری از غلو تحت عنوان «غلو در فضائل» را تأیید میکند، چرا که آنچه به عنوان مصداق غلو در آیات و روایات آمده، یا در حیطه غلو در ذات است که عبارت است از انتساب ربوبیت و الوهیت به اهل بیت‰ و انتساب نبوت به ائمه‰ و یا داخل در دایره غلو در صفات میباشد که شامل انتساب صفات اختصاصی الهی از قبیل خالقیت، رازقیت، علم غیب ذاتی و… میباشد، بنابراین روایاتی که در فضائل اهل بیت‰ نقل شده، اگر مربوط به صفات و فضائل غیرمخصوص به خداوند باشد و اموری باشد که آنان عادتاً میتوانند، آنها را دارا باشند، یا اطمینان به صدور و درستی مفاد آن پیدا میکنیم و یا در صورت رد، داخل در مصادیق کذب و جعل خواهد بود و نمیتواند مصداق غلو باشد. حتی اگر با انگیزه غلو جعل شده باشد.
۲ ـ ۲ ـ ۳٫ عقلی
در شناخت روایات غلوآمیز، علاوه بر معیارهای قرآنی وحدیثی، میتوان از داده های عقلی نیز بهره جست، عقائد گروه های غلات در طول تاریخ، علاوه بر آنکه در تعارض با تعالیم قرآن و سنت و ضروریات دین بوده، مخالف با مسلمات عقلی نیز بوده است. به طور کلی انتساب هرگونه صفت یا خصوصیتی به اهل بیت‰ که در تعارض با مسلمات و ضروریات عقلی باشد، مردود خواهد بود، از آنجا که بحث ما مربوط به علم اهل بیت‰ است، به برخی از ملاکهای عقلی که در بحث مفید فایده میباشد اشاره میکنیم:
۱ـ هر موجود غیر واجب، فقیر بالذات است، بنابراین هر توصیفی که مستلزم غنای ذاتی، غیرخدا باشد، غلو و باطل خواهد بود.
۲ـ بطلان و استحاله رسیدن بشر محدودِ مخلوق به حد رب نامحدودِ خالق، غیرخدا همه محدود هستند و خصوصیات و صفات آنها نیز محدود خواهد بود بنابراین اگر گفته شود که علم اهل بیت‰ نامحدود بوده و هیچ موردی از آن استثناء نمیشود، غلو خواهد بود.
۳ـ علم خداوند ذاتی است و غیر او علومشان عرضی، بنابراین اگر در مورد غیرخدا ادعای علم ذاتی شود، غلو خواهد بود.
۴ـ علم خداوند، عین ذات اوست و غیرخداوند، هیچ موجودی چنین خصوصیتی ندارد. پس اگر ادعا شود، موجودیتی غیرخدا، علمش، عین ذاتش میباشد، غلو خواهد بود.
۵ـ علم خداوند، قدیم، ازلی و ابدی است و غیرخدا، علومشان، حادث بوده و ازلی و ابدی نیست.
۶ـ علم خداوند، چون ذاتی و عین ذات اوست، امکان زوال ندارد. علم اهل بیت‰ امکان زوال دارد و خداوند هر وقت اراده کند میتواند علمی را از آنها زائل کند.
۷ـ نبوت ائمه‰ مساوی با نفی خاتمیت پیامبر اکرم… میباشد، بنابراین لازمه خاتمیت نبی مکرم اسلام… نفی نبوت هر کسی بعد از ایشان میباشد.
۸ـ هر چیزی که از وقوع آن محال عقلی لازم نیاید قابل تحقق است، بنابراین قدرت الهی به هر چیزی که از وقوع آن محال عقلی لازم نیاید، میتواند تعلق بگیرد، این مورد را از آن جهت گفتیم که در برخی از روایات، ائمه‰ بر آگاهییشان از برخی امور به عموم قدرت الهی استدلال نمودهاند.^[۴۱۶]
۹ـ امکان متصف شدن افراد بشری به صفات و کمالات فوق بشری وجود دارد.
۱۰ـ کنارگذاشتن خداوند از صحنه هستی با اعتقاد به تفویض خالقیت و رازقیت و… مساوی است با: ۱ـ تعطیل که شرعاً و عقلاً باطل است. ۲ـ شرک در خالقیت و رازقیت و… .
فصل سوم:
بررسی روایات موهم غلو
از کتاب بصائر الدرجات
(روایات مربوط به علم اهل بیت‰)
در این فصل روایاتی که اتهام غلو آمیز بودن آنها از سوی برخی مطرح شده و یا امکان طرح اتهام در مورد آنها وجود دارد، مورد بررسی قرار خواهد گرفت. همچنان که قبلاً اشاره شد، مباحث را در دو مقام پیش خواهیم برد:
۱ـ مقام ثبوت
۲ـ مقام اثبات
در وهله اول به این موضوع میپردازیم که خصوصیت و ویژگی که در روایت ذکر شده، صرف نظر از اینکه قابل اثبات باشد یا نه، آیا امکان اتصاف اهل بیت‰ به این امر وجود دارد یا نه؟ این مقام با عرضه روایات به ملاکهای استخراج شده از آیات و روایات معتبر و ملاکهای عقلی انجام خواهد شد. اگر در این مقام به این نتیجه رسیدیم که امکان اتصاف به این خصوصیات برای اهل بیت‰ وجود ندارد، قطعا روایت داخل در موارد غلو خواهد بود. اما اگر به این نتیجه نرسیدیم، نوبت به مقام اثبات میرسد، در این مقام با بررسی سندی و محتوایی، میخواهیم بدانیم آنچه که به اهل بیت‰ نسبت داده شده، قابل اثبات است یا نه؟ که ممکن است به یکی از سه نتیجه ذیل دست یابیم:
۱ـ قطع و یقین به صدور و درستی مفاد حدیث پیدا کنیم.
۲ـ به ظن و دلایل معتبر برای پذیرش روایت دست یابیم.
۳ـ بنا بر دلایل و شواهد معتبر، حدیث را غیرقابل قبول^[۴۱۷] قلمداد کنیم.
۳ / ۱
ملکوت آسمانها و زمین
روایاتی در بصائر نقل شده که از ارائه ملکوت آسمانها و زمین به اهل بیت‰ حکایت دارد.^[۴۱۸] «ملکوت» مانند «ملک» مصدر و به معنای قدرت بر تصرف، حکومت و تسلط است، «واو» و «تاء» برای تأکید و مبالغه اضافه شده است.^[۴۱۹] در مورد ملکوت گفته شده که ملکوت هر چیزی وجه و چهره باطنی آن شی است.^[۴۲۰]
طبق آیه شریفه ] ðÐYÖ.V¡W{Wè v÷X£STß ðy~TYå.W£`TŠXM… ð‹éRÑVÕWÚ g‹.WéHTTWÙUfTT©Ö@… X³`¤KKV‚ô@…Wè WÜéRÑW~YÖWè WÝYÚ WÜkYTÞYTÎéSÙ<Ö@… [^[۴۲۱] ارائه ملکوت آسمانها و زمین، مقدمه افاضه یقین است، از روایات برمیآید که اهل بیت‰ انسانهایی هستند صاحب یقین، که عالم ملکوت برای آنها مکشوف و آشکار شده است. از نظر ثبوتی هیچ مانعی برای اتصاف و نسبت این امر به اهل بیت‰ وجود ندارد؛ چرا که اولاً: آیاتی در قرآن وجود دارد که دعوت به نظر به ملکوت آسمانها و زمین میکند که دلالت بر امکان آن برای هر کسی دارد.^[۴۲۲]
ثانیاً: طبق آیه شریفه سوره انعام، ملکوت آسمانها و زمین به افرادی غیر از اهل بیت‰ ارائه شده است (حضرت ابراهیم†).
ثالثاً: در برخی روایات آمده است که همه انسانها این قوه و استعداد را دارند که به ملکوت آسمانها و زمین نظر کنند، گر چه به واسطه وسوسههای شیطانی و هواهای نفسانی، معمولاً موفق به این امر نمیشوند.^[۴۲۳] در یکی از این روایات می‌خوانیم: قال رسول الله…:
«لولا انّ الشیاطین یحومون علی قلوب بنی آدم لنظروا الی ملکوت السماء».^[۴۲۴]
بنابراین ارائه ملکوت آسمانها و زمین به اهل بیت‰ و اعتقاد به این مطلب مستلزم هیچ گونه غلوی نیست.
از مجموع ۱۱ روایتی که در بصائر الدرجات، در این مورد نقل شده، شش روایت دارای سند صحیح میباشند (روایات ۲، ۴، ۵، ۶، ۸ و ۹) و پنج روایت با ضعف در سند مواجه هستند. اگر چه عین روایاتی که صفار در بصائر نقل کرده در دیگر منابع دیده نمیشود، اما مضمون این روایات در بسیاری از منابع معتبر مورد تأیید قرار گرفته است. در برخی از منابع به صراحت از ارائه ملکوت آسمانها و زمین به پیامبر اکرمˆ در معراج سخن به میان آمده است و در دیگر منابع سخنانی نقل شده که دلالت بر ارائه ملکوت به اصفیاء الهی دارد.^[۴۲۵]
۳ / ۲
شرایع آسمانی و کتب آنها

۲.۵. اتباع بیگانه
بند اصل ۱۶ محموعه اصول تصریح می کند: «چنان چه فردی که بازداشت یا دستگیر شده تبعه خارجی
باشد باید سریعا از حقوقش مطلع شود. هم چنین از داشتن حق ارتباط و تماس با سفارت و مقام کنسولی. اگر فرد دستگیر یا بازداشت شده پناهنده باشد یا یک فرد بدون تابعیت یا تحت حمایت سازمانی بین الدولی، آن‌ ها نیز باید سریعا مطلع شوند که حق تماس یا ارتباط با سازمان بین المللی مربوطه را دارند».^[۹۰]
۳ - حق برخورداری از وکیل در مراحل قبل از محاکمه
اصل اول از اصول بنیادین نقش وکلا، حق بهره مندی از مساعت حقوقی وکیل در تمام مراحل روند کیفری از جمله مرحله بازجویی را مقرر می‌دارد؛ حق فردی که باید از مساعدت حقوقی وکیل در مراحل رسیدگی قبل از محاکمه بهره مند شود صریحا در میثاق حقوق مدنی و سیاسی اشاره نشده است.^[۹۱]
۳.۱. حق برخورداری از وکیل تسخیری رایگان
بند ۲ اصل ۱۷ مجموعه اصول، اصل ۶ اصول بنیادین نقش وکلا تصریح می‌کند : اگر فردی که دستگیر می‌شود یا متهم است و یا در بازداشت به سر می‌برد امکان داشتن وکیل منتخب خود را نداشته‌، فرد دستگیر شده استطاعت مالی برای پرداخت حق الوکاله را نداشته باشد باید وکیل تسخیری به صورت رایگان برای او تعیین شود. اصل ۳ اصول بنیادین نقش وکلا حکومت‌‌ها را ملزم می‌کند که بودجه مناسب و منابع دیگر را جهت تعیین وکیل برای افراد فقیر و دیگر افراد نیازمند فراهم کنند.^[۹۲]

۳.۲. حق داشتن وکیل شایسته و مؤثر
در اصل ۶ اصول بنیادین نقش وکلا حق داشتن وکیل بدین معناست که فرد حق دارد وکیلی با صلاحیت داشته باشد. تمام دولت‌ها باید تضمین کنند که وکیل تسخیری باید لایحه دفاعیه مؤثری را جهت دفاع از مظنونین و متهمین تقدیم نماید. فرد دستگیر یا بازداشت شده یا متهم به جرم کیفری حق دارد وکیلی با تجربه و با صلاحیت، متناسب با ماهیت جرم انتسابی را به منظور دریافت مساعدت حقوقی مؤثر داشته باشد.^[۹۳]
۳.۳. حق برخورداری از تسهیلات و زمان کافی برای مکاتبه و ارتباط با وکیل :در اصل ۸ اصول بنیادین نقش وکلا، بند ۲ اصل ۸ مجموعه اصول، حق برخورداری از تسهیلات و زمان کافی جهت آماده شدن دفاع برای فرد متهم به جرم کیفری مستلزم این است که متهم از فرصت‌هایی برای انجام مکاتبه به صورت محرمانه با وکیلش بهره مند شود.
این حق در تمام مراحل دادرسی و مخصوصا در قبال افرادی که در بازداشتگاه‌ها به سر می‌برند و هنوز محاکمه نشده‌اند لازم الرعایه است. حکومت‌ها باید تضمین کنند که افراد بازداشت شده فرصت‌هایی را برای
مشورت و ارتباط با وکیل خود بدون تأخیر داشته باشند.^[۹۴]
۳.۴.حق داشتن ارتباط محرمانه با وکیل
اصل ۸ و ۲۲ اصول بنیادین نقش وکلا. اصل ۱۸ مجموعه اصول تصریح می‌کند: مقامات باید به محرمانه بودن ارتباطات و مشاوره‌های بین وکلا و موکلین احترام بگذارند. حق ارتباط محرمانه برای همه، چه آن‌هایی که دستگیر یا بازداشت شده چه متهم به جرم کیفری باشند و چه نباشند اجرا می‌شود. حق ارتباط محرمانه به این معناست که نمی‌بایست قطع و یا از آن جلوگیری شود یا این که گفتگوهای کتبی یا شفاهی(شامل مکالمات تلفنی) بین متهم و وکیل سانسور شود.^[۹۵]
در این رابطه بند ۵ اصل ۸ مجموعه اصول بیان می‌دارد: مکاتبات بین فرد زندانی یا متهم با وکیل قانونی به عنوان دلیل علیه او پذیرفته نمی‌شود مگر این که آن‌ ها مربوط به ارتکاب یک جرم مستمر یا کامل(تام) باشد. برای تضمین محرمانه بودن لکن با در نظر گرفتن ضروریات امنیتی، استاندارهای بین المللی در جهت تضمین محرمانه بودن تصریح می‌کنند که مشاوره ممکن است در مقابل دید مقامات صورت گیرد اما نه در معرض استماع آن ها(اصل ۸ اصول بنیادین نقش وکلا. بند ۴ اصل ۱۸ اصول).^[۹۶]
۴- حق دسترسی افراد بازداشت شده به محیط بیرون از زندان یا بازداشتگاه
افرادی که در بازداشتگاه‌ها نگهداری می‌شوند حق دسترسی فوری به خانواده شان، وکلا، پزشکان، مسئولین قضایی را دارند. اگر فرد بازداشت شده تبعه خارجی باشد حق دسترسی به کارد کنسولی یا سازمان بین المللی صالح را دارد^[۹۷].
۵- حق حضور فوری نزد قاضی یا دیگر مسئولین قضایی
اصل ۴ مجموعه اصول در این زمینه مقرر می‌دارد: هر فرد محروم از آزدی حق دارد فورا نزد قاضی یا
دیگرمسئولین قضایی حضور یابد. هم‌چنین بند ۳ ماده ۹ میثاق حقوق مدنی و سیاسی، بند ۱ اصل ۱۱ مجموعه اصول تصریح می‌کند به منظور حمایت از حق آزادی و رهایی از دستگیری خودسرانه یا بازداشت و به منظور جلوگیری از نقض حقوق بشر بنیادین و اساسی تمام اشکال بازداشت و حبس باید توسط مقام قضایی یا سایر مسئولین صادر شود و تحت نظارت و کنترل مؤثر آن‌ ها باشد. هر فردی که دستگیر یا بازداشت می‌شود باید فورا نزد قاضی یا دیگر مسئولینی که به موجب قانون مسئولیت اعمال و اجرای اختیارات قضایی را دارند حاضر شوند.^[۹۸]
۶- حق جبران خسارت برای دستگیری یا بازداشت غیر قانونی
هر فردی که قربانی دستگیری یا بازداشت غیر قانونی شده است دارای حق لازم الاجرایی برای جبران خسارت شامل پرداخت غرامت می‌باشد. حق جبران نسبت به افرادی که بازداشت یا دستگیری آن‌ ها حقوق داخلی یا آیین دادرسی‌ یا استانداردهای بین المللی یا هر دو را نقض کرده لازم الاجرا است. تشریفات رسیدگی برای اعمال و اجرای این حق معین و مشخص نیست و اغلب توسط افرادی که در دادگاه علیه دولت اقامه دعوی می‌کنند یا ارگان یا فرد مسئول بازداشت غیر قانونی اعمال و اجرا می‌شود.^[۹۹]
۷- حق محاکمه در زمان معقول یا آزادی از بازداشت
بند ۳ ماده ۹ میثاق حقوق مدنی و سیاسی، اصل ۳۸ مجموعه اصول در این زمینه مقرر می‌دارد: ‌هر متهم
به جرم کیفری که بازداشت می‌شود حق دارد در یک زمان مناسب محاکمه شود یا تا زمان محاکمه آزاد باشد. افرادی که در بازداشتگاه به سر می‌برند باید در یک زمان معقول و مناسب به دادگاه آورده شوند‌ یا آزاد گردند. این حق در تضمینات مندرج در بند ۳ ماده ۹ میثاق حقوق مدنی و سیاسی مورد حمایت قرار گرفته است و مبتنی است بر فرض بی‌گناهی و حق آزادی فردی که به موجب آن هر فردی که در بازداشت قبل از محاکمه به سر می‌برد حق دارد که پرونده او در اولویت قرار گیرد هم چنین به پرونده او با فوریت رسیدگی شود.^[۱۰۰]
۸- حق برخورداری از تسهیلات و زمان کافی برای تهیه دفاعیه
آن چه در یک محاکمه عادلانه اساسی و ضروری به نظر می رسد این است که تمام متهمین جرم کیفری
باید حق برخورداری از تسهیلات و زمان کافی برای دفاع را داشته باشد.
۸.۱. تسهیلات و زمان کافی جهت تهیه دفاعیه
شق «ب» بند ۳ ماده ۱۴ میثاق حقوق مدنی و سیاسی تصریح می‌کند: به منظور تضمین هدفمند بودن حق دفاع، هر متهم به جرم کیفری و وکلای آن- اگر داشته باشد- باید از زمان و تسهیلات برای تهیه دفاعیه برخوردار باشد. حق برخورداری از تسهیلات و زمان کافی برای تهیه دفاعیه یک جنبه مهم اصل اساسی «تساوی ابزار و امکانات است». دفاع و تعقیب باید به شیوه‌ای صورت گیرد تا طرفین دعوا در برخورداری از فرصت مساوی جهت آماده شدن و ارائه شکایت در طول روند رسیدگی‌ها تضمین شود. حق برخورداری از تسهیلات و زمان کافی برای تهیه دفاعیه نسبت به متهم و وکلا در تمام مراحل رسیدگی‌ها من جمله در دادگاه‌ها و مراحل تجدیدنظر خواهی لازم الرعایه است. به موجب این حق متهم باید برای ارتباط محرمانه با وکیلش مجاز باشد خصوصا این حق مربوط به افرادی است که در بازداشتگاه‌ها به سر می‌برند.^[۱۰۱]
۸.۲. حق دسترسی به اطلاعات
به موجب حق برخورداری از امکانات کافی برای تهیه دفاعیه متهم و وکیل او باید به اطلاعات لازم از جمله اسناد، اطلاعات و سایر ادله و مدارکی که به متهم کمک می‌کند تا شکایتش را آماده کند، اتهاماتش را رد کند و در صورت لزوم باعث تخفیف مجازاتش شود دسترسی داشته باشند. چنین اطلاعاتی برای متهم فرصتی را فراهم می‌کند که از اظهار نظرهای ثبت شده و مدارک مورد استناد دادستان مطلع شود و در مورد آن‌ ها اظهار نظر کند.^[۱۰۲]
۸.۳. حق آگاه شدن از اتهامات
یک بخش اساسی از اطلاعات که برای درک حق برخورداری از تسهیلات و زمان کافی برای تهیه دفاعیه ضرورری به نظر می‌رسد این است که متهم مستحق دریافت ابلاغ قبلی اتهامات علیه خود است.
شق «الف» بند ۳ ماده ۱۴ حقوق مدنی و سیاسی در این مورد تصریح می‌کند: تمام متهمین جرایم کیفری چه آن‌هایی که قبل از محاکمه در بازداشت به سر می‌برند و چه آن‌هایی که آزاد هستند حق دارند سریعا از هرگونه اتهام علیه خود آگاه شوند. در مورد حق افرادی که در بازداشتگاه به سر می‌برند و باید از هرگونه اتهام علیه خود مطلع شوند، بند ۳ ماده ۹ میثاق حقوق مدنی و سیاسی به این موضوع اختصاص دارد و به صورت خیلی نزدیک با حق به چالش کشیدن اعتبار بازداشت از لحاظ قانونی پیوند خورده است.^[۱۰۳]
۹- حق برخورداری از شرایط انسانی بازداشت
حق دادرسی عادلانه اگر با شرایط بازداشت در توانایی متهم جهت آماده شدن محاکمه تداخل و تعارض داشته باشد یا اگر متهم شکنجه شود یا با او رفتارهای غیر انسانی صورت گیرد محقق نمی‌شود. این که تمام افرادی که از آزادی‌شان محروم شده‌اند حق دارند با انسانیت با آن‌ ها رفتار شود، در خیلی از استاندارهای بین المللی مورد حمایت قرار گرفته است. هر فردی حق آزادی و امنیت فردی یا حق برخورداری از رفتارهای انسانی و احترام به کرامت ذاتی فرد انسانی، حق ‌رهایی از شکنجه و رفتار غیر انسانی و حق فرض بی‌گناهی تا زمانی‌که جرم او فراتر از شکی معقول در روند محاکمه عادلانه ثابت شود را دارد. تمام افراد محروم از آزادی حق دارند با انسانیت و با احترام به کرامت ذاتی فرد انسانی با آن‌ ها رفتار شود.^[۱۰۴]
کمیته حقوق بشر اظهار داشت افرادی که از آزادی‌شان محروم شده‌اند نباید در معرض هرگونه اجبار و سختی و فشار بیش از آن چه ناشی از محرومیت از آزادی آن‌ ها است قرار گیرند. افرادی که از آزادی‌شان محروم شده‌اند از تمام حقوق مندرج در میثاق حقوق مدنی وسیاسی بهره‌مند و برخوردار هستند.^[۱۰۵]
ماده ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی شکنجه و هرگونه رفتار غیر انسانی را ممنوع می‌کند. ماده ۱۰ میثاق حقوق مدنی و سیاسی دولت‌ها را موظف به رفتار انسانی با افراد بازداشت شده می‌کند.^[۱۰۶]
۹.۱. حق نگهداری در بازداشتگاهی به رسمیت شناخته شده و قانونی
بند ۲ اصل ۱۱ و اصل ۲۰ مجموعه اصول تصریح می‌کند: جهت تضمین این که افراد بازداشت شده امکان دسترسی به محیط بیرون از زندان را داشته باشند و هم چنین برای امنیت در برابر نقض حقوق بشر همانند ناپدید شدگی و شکنجه تمام افراد بازداشت شده حق دارند که فقط در مکانی که به صورت رسمی به عنوان بازداشتگاه به رسمیت شناخته شده است نگهداری شوند. بازداشتگاه حتی المقدور باید نزدیک محل سکونت باشد و بازداشت باید تحت قرار معتبر صورت گیرد.^[۱۰۷]
۹.۲.حق برخورداری از مراقبت پزشکی کافی
اصل ۹ اصول بنیادین رفتار با زندانیان در این زمینه تصریح می‌کند: دولت‌ها ملزم به تهیه و ارائه مراقبت پزشکی کافی به افراد در بازداشتگاه که نمی‌توانند چنین مراقبتی را برای خودشان تحصیل نمایند هستند. آن‌ ها باید از خدمات بهداشتی قابل دسترس در کشور بدون تبعیض مبتنی بر شرایط قانونی‌شان برخوردار شوند. مأمورین رسمی اجرایی، مسئول حمایت از بهداشت افراد در بازداشتگاه هستند.(ماده ۶ مجموعه رفتار مأمورین اجرای قانون).^[۱۰۸]
به موجب قاعده ۲۵ حداقل قواعد استاندارد و بند ۱ قاعده ۳۰ از قواعد اروپایی مربوط به زندان، پزشک مأمور ملزم به معاینه تمام افراد در بازداشت یا زندانیانی که مریض هستند، از بیماری یا صدمه خود شکایت دارند و هم چنین هر زندانی که مراقبت از او به طور خاص در شرایطی است و مطابق با استانداردهای بیمارستان بوده، می‌باشد.^[۱۰۹]
به موجب بند ۲ قاعده ۲۵ قواعد حداقل استاندارد و بند ۲ قاعده ۳۰ قواعد اروپایی مربوط به زندان مأمور پزشک هر موقع که احتمال بدهد بهداشت جسمی یا روانی فرد بازداشت شده به علت تداوم حبس یا هرگونه شرایط در حبس به فرد آسیب می‌رساند باید به مدیر زندان گزارش دهد.
سازمان عفو بین المللی معتقد است که فرد بازداشت شده یا زندانی باید دسترسی فوری به پزشک را زمانی که ادعای شکنجه یا رفتار غیر انسانی می‌شود یا احتمال وقوع شکنجه یا رفتار غیر انسانی است داشته باشد. چنین دسترسی نباید منوط به انجام تحقیقات رسمی در مورد ادعای مذکور باشد.^[۱۱۰]
۹.۳. تضمینات اضافی برای افرادی که قبل از محاکمه در بازداشت بسر می‌برند.
بند ۲ اصل ۳۶ اصول بنیادین استانداردهای بین المللی تضمینات اضافی را برای افرادی که به علت اتهام کیفری در بازداشتگاه بسر می‌برند و هنوز محاکمه نشده‌اند در نظر گرفته است.^[۱۱۱]
هر متهم یا مظنونی که به علت اتهام کیفری دستگیر یا بازداشت شده و هنوز محاکمه نشده است باید با او با این فرض که او بیگناه است رفتار شود. مطابق اصل فرض بی‌گناهی و به موجب استاندارهای بین المللی، با افرادی که قبل از محاکمه در بازداشتگاه نگه داشته می‌شوند باید رفتاری متفاوت با افرادی که محکوم شده‌اند بشود. (شق الف بند ۲ ماده ۱۰ میثاق حقوق مدنی و سیاسی، بند ۲ قاعده ۸۴ قواعد حداقل اسناندارد).
از جمله شرایط خاصی که برای افرادی که قبل از محاکمه بازداشت می‌شوند لازم الرعایه است موارد ذیل ‌است:
- حق جدایی از افرادی که محکوم و مجازات شده‌ا‌ند. (بند ۲ ماده ۱۰ میثاق حقوق مدنی و سیاسی)
- حق برخورداری از مترجم با هدف دفاع از آن‌ ها (اصل ۱۴ مجموعه اصول)
- حق محدود معاینه توسط پزشک و روان پزشک شخصی با هزینه خود آن‌ ها(قاعده ۹۱ قواعد حداقل استاندارد).
- حق پوشیدن لباس‌های شخصی اگر تمیز و مناسب باشد یا پوشیدن لباس زندانی که باید از لباس زندانی محکوم متفاوت باشد. هم چنین حق پوشیدن لباس‌های شخصی مناسب برای حضور در دادگاه.
- حق خرید کتاب، نوشتن مقالات و روزنامه‌ها که متناسب با امنیت، نظم و عدالت باشد. (قاعده ۹۰ قواعد حداقل استاندارد).^[۱۱۲]
۱۰- رهایی از شکنجه و رفتار غیر انسانی
ماده ۵ اعلامیه جهانی، ماده ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی، اصل ۶ مجموعه اصول تصریح می‌کند: که ‌هیچ فردی نباید تحت شکنجه، رفتار یا مجازاتی تحقیر آمیز و غیر انسانی و بی‌رحمانه قرار گیرد. این حق قطعی و غیر قابل عدول است.^[۱۱۳]